«فرشگرد» و روان‌پریشی سیاسی

۱- در دو دهه اخیر، رشته‌های میان رشته‌ای (interdisciplinary major) مهم و جذابی در میان رشته‌های علوم انسانی مطرح شده‌اند که در تلاشند در پاسخ‌گویی به پرسش‌های روز، رویکردهای تجمیعی و ترکیبی داشته باشند. یکی ازین رشته‌ها، روان‌شناسی سیاسی (political psychologism) است که عمدتاً در تلاش است میان سیاست و روان‌شناسی و این پرسش اساسی که میان روان آدمی و کنش (اعم از سیاستمداران و مردم عادی به عنوان صاحبان حق رأی) سیاسی چه نسبت و پیوندی برقرار است، پاسخ دهد. در این دیسیپلین به طبع، هم از کنش‌های درست روانی و هم آفات و تصمیم‌های نادرست جامعه و فرد در موضوع سیاست صحبت می‌شود. یعنی هم به نوعی از تعادل روانی سیاست‌ورزی و هم از عدم تعادل آن و مفاهیم و مصادیق هریک بحث و گفتگو می‌شود.

۲- در دوران انتخابات ریاست جمهوری ۲۰۱۶ امریکا، مطالبی چند درباره رفتار رأی‌دهندگان آمریکایی در فضای رسانه‌ای عمدتاً خارج از ایران منتشر شد که در تلاش بودند ریشه‌های روان‌شناختی رفتار سیاسی مردم امریکا را تحلیل کنند. مطلبی با عنوان «چرا فقرا بر ضد خود رأی می دهند» در رادیو زمانه، از جمله این نوشته ها بود. اینکه فقرای یک جامعه به کسی رأی می‌دهند که خود نمادی آشکار از تبعیض و شکاف طبقاتی، سواستفاده از حفره‌های قانونی، فرار مالیاتی، سمبل تحقیر کارگر، طبقه فقیر، حقوق بگیر، اقلیت‌نا، زنان و … است، جز به مدد روان‌شناسی سیاسی امکان پذیر نیست. مدخلیت عنصر «ترس» که مقوله‌ای روان‌شناسیک است، در نحو سیاست‌ورزی گروه‌هایی از مردم، نقاطی‌ست که «روان‌شناسی سیاسی» بدان می‌پردازد.

۳- در فضای سیاست ایران که متشکل از سه ضلع طبقه حاکم، نخبگان و کنشگران سیاسی داخل و خارج و مردم است، بررسی رفتارهای هر سه ضلع از منظر روان‌شناسی سیاسی، رویکردی راهگشا و دانش‌افزاست و تحلیل‌هایی که بر این مبنا صورت می گیرد، برای فهم پدیده سیاست‌ورزی ایرانی مفید خواهد بود. برای روشن شدن محل نزاع، مثالی عینی لازم است.

در دوران انتخابات ریاست جمهوری سال ۸۴ و به‌ویژه دور دوم آن که محمود احمدی‌نژاد، با اکبر هاشمی‌رفسنجانی رقابت می‌کرد، در میان بخشی از عوام مردم که از وضع موجود به‌شدت ناراضی بودند تحلیلی مطرح می‌شد که به‌نظر نگارنده بشدت با بحث حاضر نسبت دارد. صورت استدلالی تحلیل چنین بود:

(مقدمه اول): محمود احمدی‌نژاد فردی تندرو و ناکارآمد است

(مقدمه دوم): ریاست جمهوری وی، کشور را دچار بحران‌های شدید ناشی از ناکارآمدی و مآلاً بالابردن نارضایتی ملی خواهد کرد.

(نتیجه): پس رأی دادن به وی در جهت سقوط وضع موجود، امری درست است.

در واقع اینکه عده‌ای  از مردم، با چنین تصور بسیط و عامیانه از سیاست، تصور کنند با بدتر شدن اوضاع، با علم به اینکه در صورت تخریب بیشتر اوضاع کشور، نخستین متضررین خود مردم خواهند بود، به ضدمردمی‌ترین(و به نحو تراژیکی نزدیکترین  نامزد به جریان حاکم و بانی وضع موجود)نامزد در آن انتخابات، گرایش پیدا می‌کنند، امری‌ست که ریشه‌های روانشناختی مهمی دارد.

۴- در میان بخش عامی و بسیط اپوزوسیون خارج از کشور نیز، معادل و مطابق با این تحلیل کودکانه دیده می‌شود. در واقع «عامی بودن» و «بسیط دیدن» اوضاع، آفت سیاست‌ورزی است و علل و دلایل روان‌شناختی در آن دخیل. (هرچند منکر انواع دیگر مناسبات نیستم)

مثلاً تحلیلی که در گروه «متوسلین به ترامپ» و مسما به «فرشگرد» دست بالا را دارد، این چنین است:

(مقدمه اول): تحریم حکومت توسط دولت ضدحقوق بشری ترامپ، موجب کند شدن ماشین سرکوب می شود.

(مقدمه دوم): کند شدن روند سرکوب، موجب حضور اعتراضی مردم و اعتصاب و … می‌شود.

(نتیجه): حکومت مآلاً سقوط می‌کند.

در واقع عنصر مشترک در هر دو تحلیل مذکور، خلط «کینه‌ورزی روانی» با «واقعیت سیاست» است و اینکه کنشگر معتقد به این ساختار تحلیلی، نمی‌توان مرزی روشن و درست میان مشکلات روانی و روحی و شخصیتی خود با سیاست و منافع درازمدت خود و جامعه ترسیم و تفهیم کند. همان‌طور که کسی در زندگی شخصی برای حل مشکلاتش به خودکشی و اعتیاد رو می‌آورد و یک روانشناس، وی را ذیل «بیمار» و نیازمند «درمان» دسته‌بندی می‌کند؛ در عرصه سیاست‌ورزی هم، تحلیل‌هایی ازین دست را ذیل «روان‌پریشی سیاسی» می‌توان دسته‌بندی کرد. به دیگر سخن، کسی که برای مشکلات تاریخی مردم ایران، و به اسم رهایی از «استبداد» به «مستبد خارجی» و «سلاح تحریم» پناه ببرد، نوعی بیماری سیاسی است.

یکی دیگر از نشانه‌های روان‌پریشی سیاسی، به‌ویژه در گروه مذکور، «کورنگی سیاسی» است. به دیگر سخن، طبق ادعا، اگر این گروه می‌کوشد با تحریم حکومت موجود توسط حکومت‌های سه گانه «آمریکای ترامپ، اسراییل نتانیاهو و عربستان سلمان»، برای مردم ایران دموکراسی به ارمغان بیاورد؛ کوررنگی سیاسی، مانع فهم این امر بدیهی می‌شود که هر سه این کشورها، به‌دنبال منافع مالی و سیاسی و منطقه‌ای و جهانی خود هستند و نه صلاح و صلح ملت ایران. در واقع «دفع فاسد به افسد» که در نزد عقلا امری مذموم و نکوهیده است، در نزد این گروه، به دلیل روان‌پریشی سیاسی، نوعی درمان وضع موجود تلقی می‌شود. حتی کوررنگی سیاسی آنها مانع می‌شود مناسبات دوستانه ترامپ و رهبر کره شمالی را که طبق تمام ملاک‌ها و آمارها و استانداردها، از جمهوری اسلامی وضعی به‌مراتب وخیم‌تر در همه حوزه دارد، ببینند. یا اوضاعی که در عربستان اخیراً حاکم شده، از نظر این کوررنگان سیاسی، بی‌ارتباط با مشکلات مردم ایران است و کمک خواستن از دولت عربستان مشروع.

یکی دیگر از بیماری‌های سیاسی این گروه، «فرافکنی تاریخی» است که ذیل همان «روان‌پریشی سیاسی» قابل فهم است.

هما کاتوزیان در کتاب خواندنی «اقتصاد سیاسی ایران از مشروطیت تا پایان پهلوی» در صفحه ۳۰۴ ترجمه فارسی چنین می گوید:

«تصور مشکلات منطقه‌ای و زیستی- در رابطه با کار، مسکن، حمل و نقل شهری و سایر خدمات عمومی و غیره- که به‌واسطه رشد زیاد جمعیت در شهرهای کوچک و بزرگ پدید آمده بود، به سادگی امکانپذیر است؛ به ویژه هنگامی که دستگاه دولتی بوروکراتیک، فاسد، بیرحم، بدبین و یکسره بی کفایتی را که می‌بایست به آنها رسیدگی کند در نظر آوریم» (هماکاتوزیان، چاپ پنجم ۱۳۷۴)

فرشگرد که به روشنی همان «عقبگرد» است، با نادیده گرفتن عمدی و روان‌شناختی مشکلات حکومت سابق که عامل اصلی انقلاب ۵۷ بود، (تحلیل تک عاملی، مختص نگاه ایدئولوژیک به سیاست است و این گروه به‌شدت به این خلل منطقی گرفتار است) وعده بازگشت به استبداد نفتی پهلوی می‌دهد.

طنز تلخ این گروه، «نفرت» هم‌زمان از انقلاب ۵۷ و «تلاش» برای الگوگرفتن همان مناسبات برای خود است. به عبارت دیگر، هرچند در کلام به‌شدت مخالف انقلاب ۵۷ و رهبری آن هستند اما آرزو می‌کنند مناسبات رهبر انقلاب با کشورهای قدرتمند آن روزگار که «ارتجاع سیاه و سرخ» می نامند برایشان تکرار شود. پرسش اصلی این است: مخالفت شما با انقلاب ۵۷ در چیست؟ در روش انقلاب؟ یا اینکه همان مناسبات و اتفاقات برای این گروه رخ نمی‌دهد؟ از این‌روست که یکی از اعضا در مناظره با فرخ نگهدار در بی‌بی‌سی فارسی، رسماً اعلام می‌کند روح‌الله خمینی با کشورهای غربی به ویژه آمریکا، تعامل داشت و آرزو می‌کند همان مناسبات برای گروه مطبوعش رخ دهد.

نتیجهگیری:

گروه‌هایی ازین دست، دچار نوعی بیماری در سیاست‌ورزی هستند که می‌توان آنرا «روان‌پریشی سیاسی» نامید؛ مشخصات این بیماری را «کوررنگی سیاسی»، «فرافکنی تاریخی»، «خلط کینه‌ورزی با واقعیت سیاسی»، «عشق و نفرت هم‌زمان به رخدادهای سیاسی»، «دفع افسد به فاسد» و «تحلیل تک عاملی از پدیده‌ها» می‌توان برشمرد.  

راه درمان این سیاست‌ورزی بیمارگونه، ضمن روشن‌گری‌های روشی و محتوایی، پافشاری روشن بر اهمیت راهبردی و اخلاقی «روش سیاست‌ورزی» و التزام علنی به «منافع ملی» ایران و ایرانیان، عدم اتکای علنی به «عنصر خارجی» و نفی مطلق هرگونه «استبداد» در سیاست است؛ امری که مبتلایان به روان‌پریشی سیاسی، بنا به تناقضات برشمرده، قادر بدان نخواهند بود.

تلگرام
توییتر
فیس بوک
واتزاپ

7 پاسخ

  1. اتفاقا به نکته بسیار زیبائی اشاره کردید ،دقیقا در چنین روان پریشی نوشتاری _سیاسی که مصادیق بارزی در محافل اینچنینی چون شما دارد و در چنین فضای سیاست زده ی پریشانی شما می توانید به همین میزان اندک هم “” محفل “” باشید . در یک دموکراسی لخت و رادیکال در جامعه ی مطلقا آزادی ندیده ای چون ایران شما به سرعت تبدیل به فعل ماضی می شوید که برای همین چند ده هزار نفر ناچار هم خاطره ی ناخوشایندی خواهید شد که خواهید دید سعی در کتمان دوستی شما خواهند کرد. بهترین شرایط سیاسی برای شما همین حیات نباتیِ سیاسی است که گرفتارش هستید . شما در هر شکل دیگری فقط طرد خواهید شد …این به این معنا نیست که پهلوی ها رشد کرده اند نه …بلکه شما حتی از آنها هم متاسفانه ( کمی و کیفی ) کمترید.

  2. پر واضح است که اولا نویسنده این مقاله همچون آقایان سروشین در حصن امن رسانه شما قرار گرفته و نقد بر او را بر نمیتابید. لابد هر کس به کژی ابروی ایشان اشاره کند هم به بهانه خروج از دایره قرمزتان قابل سانسور است.
    ثانیا سیاست رسانه ای زیتون بر حمله به تمام ناخودیها و نخودیها و از جمله طرفداران نظام پادشاهی است حال به هر قیمت ممکن. و البته این دقیقا شگرد مورد انتظار از دین باوران امروزیست.
    خوش و خرم و شنگول باشید گرد هم ای سوته دلان!

  3. به فرض درستی مدعایتان، از کوری کامل سیاسی بهتر است که فاشیسم هولناک مسلط بر قدرت سیاسی ایران را نمی بیند که زندگی میلیون ها انسان را نابود کرده و هر روز و هر ساعت تداومش خسارت حقیقتا جبران ناپذیری به کلیت شکننده ای به نام “ایران” می زند ولی ناگهان به یک تاکتیک سیاسی که برای متحد کردن مردمی که از شدت فقر و بی وطنی نتوانسته اند یا دیگر وقت و حوصله ای برای خواندن و دل بستن به تنازی ها و عشوه های سیاسی اصلاح طلبانِ محصول دیوار سفارت ندارند ناگهان فتیش می شود.
    دوست عزیز اگر اینقدر درایت ندارید که متوجه باشید این ارجاع دوباره به پهلویسم صرفا ارجاع به مدرنیزم سکولاریسم و آزادی است و تاکتیکی برای متحد کردن مردم کوچه و بازار که خاطره ی تاریخی خوبی از “زمان شاه” دارند، لطفا وقت مردم را با تکرار تبلیغات دستگاه امنیتی ج.ل تلف نکنید.

  4. “در میان بخش عامی و بسیط اپوزوسیون خارج از کشور نیز، معادل و مطابق با این تحلیل کودکانه دیده می‌شود. در واقع «عامی بودن» و «بسیط دیدن» اوضاع، آفت سیاست‌ورزی است و علل و دلایل روان‌شناختی در آن دخیل. (هرچند منکر انواع دیگر مناسبات نیستم)”
    آیا این سطح از خود شیفتگی و گراندیوزیتی بیانگر روانپریشی حاد در یک نوباوه و حاشیه نشین عرصه سیاست نیست؟ اگر چنین نیست، آیا هدف آرمانی یا مادی خاصی باعث شده ایشان چنین از موضع کیسینجری قلم بفرسایند؟

  5. ظاهراً در نوشتن مترادف انگلیسی روانشناسی سیاسی اشتباه شده است. برگردان صحیح Political psychology است.

  6. با سلام. راه حل مشکل امروزی ما که همانا نابودی کشورمان هست را نه در کتب کذشته و نه در روش‌های پیشین میتوان یافت. بحث اینکه انقلاب ۵۷ خوب بود یا بد، کودتا ۲۸ مرداد خوب بود یا بد، ترامپت دیوانه و اوباما ………..اتلاف وقت است. کشور ما در حال نابودی است باید راه حل که مناسب با دنیا امروز است پیدا کرد. این بیماری روان پریشی سیاسی مثل اینکه فقط مختص یک گروه نیست و یقه همه را گرفته است.

دیدگاه‌ها بسته‌اند.

بازار دید و بازدیدهای دیپلماتیک در منطقه گرم است و ظاهرا روند نوینی از روابط و همکاری‌های منطقه‌ای شکل گرفته است. فرصت‌های جدید و تهدیدهای نوین، هم بازارها را به حرکت درآورده و هم موجب

ادامه »

در میان فعالین سیاسی بحثی جدی در جریان است که سرنگونی نظام جمهوری اسلامی و گذار یک‌باره از حکومت چه پیامدهایی خواهد داشت. بررسی شرایط ایران نشان می‌دهد که به احتمال زیاد پیامد سرنگونی حکومت «خلاء سیاسی» خواهد بود. در توضیح ویژگی‌های این پدیده می‌توان گفت…

ادامه »

رضا شاه در عمل یک رئیس جمهور مادام العمر در سرمشق اقتدارگرایانه بود. او هیچ ویژگی متعارف یک پادشاه را نداشت.تمام وقت خود را صرف اداره کشور می‌کرد. تفریح و فراغت پادشاه و سپردن امور اجرایی کشور به دیوان برای رضا شاه چندان معنا نداشت. در دوران حکمرانی او

ادامه »