تجربه پادشاهی انگلیس و پادشاهی ایران؛ سلطنت یا جمهوریت؟! 

حسن یوسفی اشکوری

ملکه الیزابت آخرین پادشاه بریتانیا درگذشت. او ۹۶ عمر کرد و حدود ۷۱ سال بر تخت سلطنت بود. به راستی شگفت‌انگیز است! تا آنجا که به یاد می آورم در تاریخ ایران تنها یک پادشاه (شاپور دوم ساسانی) است که هفتاد سال سلطنت داشته (۳۰۹-۳۷۹ میلادی) و آن هم پادشاهی او (به دلایلی) از لحظه تولد آغاز شده بود. ملکه تازه درگذشته‌ی انگلیس وفق سنت دیرین هم‌زمان پادشاه ۱۶ کشور دیگر تحت عنوان (کشورهای مشترک‌المنافع) بوده است. کانادا و استرالیا از این شمارند. نکته آن است که وفق شواهد مردمان زیسته در این قلمرو گسترده از ملکه خود راضی بوده و از او و نقش مثبتش در صیرورت و سرنوشت کشورشان رضایت داشته و حداقل شکایت نداشته‌اند. طبعا مردم انگلیس از او بدرقه مناسبی خواهند کرد.

اما من در این میان به یاد پادشاهان ایران و بدفرجامی‌شان افتادم. فعلا از گذشته‌های دور می‌گذرم ولی به سرنوشت و پایان کار چهار پادشاه آخرین ایران اشاره می‌کنم؛ دو تن از قاجار و دو تن از پهلوی.

این هر چهار پادشاه از ایران به شکلی رانده شده و در نهایت در غربت و دور از وطن درگذشتند. محمدعلی‌شاه پس از الغای مشروطیت و مقابله نظامی با مردم معترض از ایران تبعید شد و در بیرون درگذشت. پسرش احمدشاه به دست رقیب و جانشین‌اش عملا از کشور تبعید شد و پس از سال‌ها در تبعید درگذشت. پس از او سلسله‌ای تازه نفس تأسیس شد. پهلوی اول (رضا شاه) پس از ۱۶ سال سلطنت به دست اشغال‌گران خارجی از ایران تبعید شد و پس از چند سال در مکانی دور افتاده درگذشت؛ هرچند پس از چند سال کالبدش به ایران آورده شد و طی تشریفات رسمی در پایتخت مدفون گردید. اما مردم ایران عموما، هرچند در تبعید رضا شاه نقشی نداشتند، ولی غالبا از رفتنش استقبال کرده و در واقع اظهار رضایت کرده و خرسند بودند. در این میان حتی اقدامات مثبت و تغییرات مهمی که به دست پهلوی انجام شده بود، دیده نشد و در هرحال افاقه نکرد. پهلوی دوم (محمدرضا شاه) نیز وضعیتش روشن است. همه می‌دانیم که وی در جریان مردمی‌ترین انقلاب تاریخ معاصر جهان، از ایران اخراج شد و در غربت درگذشت.

اکنون جای پرداختن به کارنامه این و آن نیست فقط می‌خواهم اشاره کنم که چرا در انگلستان پادشاه، به رغم دموکراتیزه بودن دیرپای آن کشور، هنوز می‌تواند نقش ملی اثرگذاری داشته باشد و تا کنون حتی فعالیت‌های علنی و آشکار جمهوری‌خواهان نیز به جایی نرسیده ، ولی در ایران ما چهار پادشاه آخرین، به چنان سرنوشت شگفت و غیر عادی دچار می‌شوند؟ بی‌تردید تفاوت اساسی، در نوع پادشاهی قاجار و پهلوی و رفتارشان با مردم است یعنی چیرگی همان استبداد ستبر دیرین و به طور کلی ساختار حقوقی دربار سلطنتی. اما این تمام ماجرا نیست.

در این ارتباط دو نکته قابل توجه است. نخست آن که از همان زمانی که با جهان مدرن و تحولات اروپایی کم و بیش آشنا شدیم، عموم روشن‌فکران و مبارزان ما ایراد اصلی در عدم توسعه میهن را در حاکمیت استبداد دیدند ولی در عمل عمدتا با مستبد مبارزه کردند و نه با استبداد. در این مسیر حتی به توصیه یکی از پیش‌گامان مبارزات ملی یعنی سید جمال‌الدین اسدآبادی توجه نشد که در آخرین مکتوبش از استانبول به تهران، خطاب به فردی می‌نویسد باید با استبداد مبارزه کرد و نه لزوما با مستبد.

دلیلش روشن است. تا زمانی که زمینه‌های ذهنی و عینی استبداد در متن جامعه و مردم مهیاست، مبارزه با مستبد به جایی نمی‌رسد و در نهایت به جابه‌جایی مستبد منتهی می‌شود. تبدیل قاجار به پهلوی و پهلوی به جمهوری اسلامی با مدل ولایت مطلقه فقیه، به روشنی از این واقعیت پرده بر می‌دارد. به بیان دیگر، تبدیل سلطنت مطلقه به مشروطه و مشروطه سلطنتی به جمهوری نیز افاقه نکرد. در واقع، تشخیص روشن‌فکران و آزادی‌خواهان در بعد نظری و سیاسی ماجرا درست بود و واقع‌بینانه، ولی در عمل تا حدودی راه را اشتباه رفتند. واقعیت آن است که مبارزات سیاسی علیه شخص معین بدون مبارزات فرهنگی، که بسی دشوارتر است، علیه زمینه‌های استبدادخیز بی‌ثمر است و حتی در مواردی می‌تواند فرجام بدتری داشته باشد.

نکته بس مهم دوم آن است که اکنون پادشاه‌گرایان ایرانی به ویژه از نوع پهلوی‌ستایان پس از این همه تجربه می‌خواهند کدامین نوع سلطنت را به ایران پساجمهوری در ایران حاکم کنند؟ گاه ادعا می‌شود که می‌خواهیم پادشاهی نوع انگلیس را در ایران آینده برقرار کنیم! واقعا چنین رخدادی ممکن است؟ در کدام زمینه و با کدام مردم و با کدامین ابزار؟ دیری است که پهلویسم در ایران خود را «مشروطه‌خواه» می‌خواند. می‌توان پرسید کدام مشروطه؟ قاعدتا مشروطه قاجاری مراد نیست و پهلوی در نظر است. در این حال باز پرسیدنی است که آیا به راستی پادشاهان پهلوی در عمل به مشروطه ۱۲۸۵ خورشیدی و قانون اساسی نیم‌بند آن پای‌بند بوده‌اند؟ هزار و یک دلیل وجود دارد که پهلوی‌ها در عمل نه تنها به تمامی اهداف مشروطیت پای‌بند نبودند که ناقض هدف کانونی آن یعنی آزادی‌ها و حاکمیت ملت بوده‌اند و گرنه به چنان فرجامی دچار نمی‌شدند.

در هرحال عقل و علم و تجربه گواه است که نه ایرانِ معاصر انگلستان است و نه پادشاهان ایران از سنخ ملکه انگلیس بوده‌اند و حداقل تا اطلاع ثانوی نه می‌توانند باشند. در این صورت، ادعای استقرار پادشاهی مشروطه به قصد برقراری دموکراسی با تمامی لوازم رسمی و غیر رسمی آن، فریبی و توهمی بیش نیست. حداقل انتخاب چنان نظامی، از سنخ ریسک‌های پرخطر است. از این رو هرچند محتوای نظام سیاسی مهم‌تر است، ولی بی‌گمان شکل و ساختار حکومت آن هم در جامعه‌ای با مختصات ایران کنونی، نه تنها بی‌اهمیت نیست، بلکه کاملا اهمیت دارد و نمی‌توان دموکراسی پارلمانی را در اندام زوال یافته و پوسیده سلطنت موروثی بازتولید و بازسازی کرد. جمهوریت، با تمام مشکلاتی که می‌تواند داشته باشد، در نهایت در قیاس با سلطنت تاریخ مصرف گذشته، حداقل برای ایران امروز و آینده بهداشتی تر و مطمئن‌تر به‌نظر می‌رسد

تلگرام
توییتر
فیس بوک
واتزاپ

2 پاسخ

  1. درود یاران. این که در مشروطه ریسک دیکتاتور شدن شاه زیاد است کاملن صحیح است.
    اما ولی حکومت را به دست پیرمردی ۸۰ ساله که تمام عمرش را صرف دروغ نگفتن و ریا
    نکردن وووو کرده باشد ودر پنج شش سال آخر عمربا خدعه کردم آخرتش را بر باد داده و آه
    دل مادران وپدران جوان از دست داده ایرانی وعراقی را(بیش از میلیون نفر) با خود به گور
    بردن آن هم گوری که اگر پنج دقیقه نگهبان نداشته باشد نبش قبر شده استخوان ها را
    مردم می سوزانندلابد ریسگش خیلی کمتر است !!!.آخوند جان شما وتمامی هم فکرانت
    تخم وترکه همان سلمان ضد پارسیان هستید که تا نفس آخر با ایران وایرانی دجمن خونی
    تشریف دارید وبا این ادا اطوارها هم نسل جدید گول نمی خورند.بیاد بیاورید قبل از هجوم
    صدام که خمینی وهمه شما هاوطن دوستی و وطن پرستی را شرک خواندید که با پس شدن
    هوا و ورود سربازان عراقی به مملکتی که فعلن در آن بودید به تک وتا افتادید و به نوعی
    شکر خوردیم که گفتیم شدید. چرا رکوپوست کنده به همه نمی گویید مسلمانان بی وطن و
    به عبارت صحیح تر ضد کشوری که زاده شده یا زندگی می کنند بوده وهستند وخواهند بود.
    دلبستگی شما به فولکلر وتاریخ وفرهنگ و دیگر داشته های ایرانی خود گواه اند .

  2. “مردمی‌ترین انقلاب تاریخ معاصر جهان”
    وسط دعوا نرخ تعیین میکنی حاج آقا !!!
    هنوز دست از دروغ و دغل هاتون بر نداشتید؟

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

راهی کجایید؟ حزن و اندوهِ چه را در سر می‌پرورید؟ کفش از پا سترده‌اید که بگویید حسینی‌ام؟ پیاده عزم زمینی به نام کربلا کرده‌اید … برگردید که خود می‌دانید که در دل ایرانیان همه غوغا و فریاد است؛ از دست ظالمی که رسم و رسومی جز ویرانی ایران نمی‌شناسد: ویرانی آب و خاک و دین و مرام و هرچه مسلک این سرزمین

ادامه »

اصلاح دینی نمی‌تواند با احکام کلی -که دین اصلی نداریم یا دین اصلی واقعی به دست نمی‌آید- به حل مشکل نائل آید. روش این نوع نگاه‌ها پاک کردن صورت مسئله است آن هم صورت مسئله‌ای که پاک‌نشدنی است. تجربه اروپا و غرب را در این مسیر دوره کنیم، تا متوجه شویم.

می‌شود به کدیور بر روی واژگان و دسته‌بندی غیرضروری خرده گرفت اما تلاش او را در نواندیشی برای فقه نمی‌تواند نادیده گرفت و با چند اصل کلی و مبهم وی را به سمت مقابل هول داد…

ادامه »

مرگ ملکه الیزابت دوم پس از هفتاد سال حکمرانی، در روزهای اخیر به مباحث متنوعی چون سلطنت مشروطه، سوابق استعماری

ادامه »