شريعتی و معاصريت

پرسشي که خواهانم در اين دقايق اندک دربارة آن بينديشيم، اين است: «آيا شريعتي مي­تواند «متفکر معاصر» ما باشد؟ آيا نبايد گفت روزگار شريعتي سپري شده است و ديگر نمي­تواند «متفکر معاصر» ما باشد؟ آيا نبايد پذيرفت زمان شريعتي سپري شده است؟

براي پاسخ به اين پرسش، لازم است قبل از آن در خصوص مفهوم زمان و معاصريت يا معاصر بودگي به تأمل بپردازيم. تا زماني که مفهوم معاصرت/ معاصريت روشن نشود، هم خود اين پرسش و هم پاسخ بدان که آيا متفکري چون شريعتي يا هر کس ديگري را مي­توان متفکر معاصر دانست يا نه، معناي محصلي نمي­يابد. براستي معاصريت چيست؟ و معاصربودگي چگونه امري است که بر اساس آن ما شخصيت يا نحوة تفکري را معاصر مي­ناميم؟

به نظرم با تأمل در مفهوم معاصريت مي­توانيم به افقي براي تأمل نه صرفاً در خصوص ارزيابي انديشة انديشمنداني چون شريعتي، بلکه در خصوص فهم زيست­جهان کنوني و آيندة خويش بيابيم.

تأمل بر معنا و مفهوم معاصريت مي­تواند به تقلاي خودآگاهانه­اي به منظور آمادگي براي گسست از «تأخر تاريخي ما»­­ــ که خود امري محل تأمل و مورد پرسش است­­ــ و غلبه بر شکافي که ميان ذهنيت ما با واقعيات جهان کنوني وجود دارد، منتهي شود.

معاصريت يا معاصر بودن در وهلة نخست خيلي ساده به معناي نوعي «هم­زماني» به نظر مي­رسد. اما پرسش اينجاست: «هم­زماني چه کسي با چه کسي؟ يا هم­زماني چه چيزي با چه چيزي؟ يا هم­زماني چه کسي با چه چيزي؟

اين پاسخ ظاهري که معاصريت عبارت است از هم­زماني دو فرد که در زماني مشترک زيست مي­کنند يا دو واقعيت که در زمان مشترک به وقوع مي­پيوندند، مبتني بر درکي کرونولوژيکال و تقويمي[1] از زمان مبتني است. اما آيا براستي مي­توان هر دو فردي را که در زمان يا دوراني مشترک زيست مي­کنند را افرادي معاصر دانست؟

براستي چرا ما با اشعار شاعران دوران مشروطيت، يعني با شاعراني چون ادیب الممالك فراهانى، سید اشرف الدین گیلانى (نسیم شمال)، میرزاده عشقى، فرخى یزدى و لاهوتى، که به لحاظ تقويمي بسيار به ما نزديک­ترند، نسبت دورتري داريم تا با اشعار شاعراني چون مولانا، سعدي و حافظ که در قياس با شاعران مشروطه و به لحاظ تقويمي از ما فاصلة بيشتري دارند؟ براستي در اشعار مولانا و حافظ چه امري حضور دارد که آنان را، در قياس با شاعران مشروطه، معاصرتر ما مي­سازد؟

امروزه هر دانش­آموختة علوم اجتماعي مي­داند که زمان اجتماعي و تاريخي با زماني آفاقي و طبيعي و تقويمي يکي نيست. يعني چنين نيست که به صرف آن که ما به لحاظ تقويمي در قرون بيستم و بيست­ويکم زيست مي­کنيم، انسان و جامعه­اي معاصر نيز هستيم. همه جوامع و انسان­هاي روي کرة زمين در حال حاضر به لحاظ تقويمي در دورة معاصر زندگي مي­کنند اما همه جوامع و همه انسان­ها اولاً جامعه و انساني معاصر نيستند، ثانياً همه به يک اندازه معاصر نيستند. به نظر مي­رسد معاصريت و معاصربودگي امري طيفي و اشتدادي است.

اما براستي «معاصر بودن» به چه معناست؟ جورجو آگامبن، مقالة کوتاهي دارد با عنوان «معاصر چيست؟»[2]. در اين نوشته اين فيلسوف ايتاليايي مي­پرسد «ما معاصرانِ چه کسي و چه چيزي هستيم؟».

نيچه در سال 1900، يعني در پايان قرن نوزده، از جهان رخت بربست و به لحاظ تقويمي در قرن بيستم حضور نداشت اما برتراند راسل و رودلف کارناپ،  هر دو 70  سال بعد از مرگ نيچه زنده بودند و حدود دو سوم قرن بيستم را حضور داشتند. اما براستي، مي­توان گفت راسل و کارناپ، در قياس با نيچه فيلسوفاني معاصرتر هستند و به ما و به زيست­جهان ما نزديک­ترند؟

ريچارد تايلور[3]، فيلسوف آمريکايي، معتقد است، جهان کنوني، بيش از فلسفة هر فيلسوف ديگري، با مقولات نيچه­اي قابل فهم است. با اتکاء به همين تلقي است که به گمان نگارنده جهان پسامدرن را مي­توان «جهان نيچه­اي» ناميد.  هايدگر (1889ـ 1976)  و راسل (1872ـ 1970) هر دو تقريباً همزمان بوده­اند، اما آيا مي­توان آن دو را براستي فيلسوفاني معاصرِ يکديگر تلقي کرد؟ آيا براستي افلاطون و ارسطو، که از بنيان­گذاران سنت متافيزيک يوناني بوده­اند، سنتي که به ظهور عقلانيت علمي و تکنولوژيک جديد، مدرنيته و زيست­جهان مدرن و پسامدرن منتهي شد، از ما بسيار دورند يا آن که آنان به ما بسيار نزديک­تر از آنند که در وهلة نخست به نظر آيند؟

باز هم تکرار مي­کنم براستي معاصريت و معاصر بودگي چيست و ما با چه چيز يا چه کساني معاصر هستيم؟

ما گاه با متون و انديشه­هايي مواجه مي­شويم که مؤلفان­شان به لحاظ تقويمي از ما بسيار دورند، ليکن با آنها حس قرابت و نزديکي داريم؛ و گاه، برعکس، آثاري را مي­خوانيم که نويسندگان­شان به لحاظ تقويمي به ما بسيار نزديک­اند، اما آنها را از خويشتن و زيست­جهان خويش بسيار دور مي­يابيم. بنابراين، سخن نه بر سر همزماني تقويمي، بلکه بر سر مفهوم معاصريت و معناي «امر معاصر» است.

پرسش اين است: امر معاصر چيست و چه چيز قوام­بخش معاصريت است؟

آنچنان که آگامبن، به درستي اشاره مي­کند، معاصر بودن تجربة ​خاصي از زمان و برقراري نوعي رابطة خاص با زمان است. بي­ترديد، اين زمان زمان طبيعي (آفاقي) و تقويمي نيست که همة ما در آن مشترک­ايم، بلکه زماني انفسي و تاريخي است. اما اين رابطه با زمان و تاريخ چگونه رابطه­اي بايد باشد و از چه مؤلفه­هايي بايد برخوردار باشد تا بتوان به معاصريت دست يافت؟ معاصريت برقراري نوعي رابطة اصيل با زمان است.

متفکر يا هنرمند معاصر کسي است که زيست­جهان دوران خودش را به رسميت مي­شناسد، تمايزاتش را از دوران­ها و زيست­جهان­هاي پيشين بازمي­شناسد و در همان حال، با شيفتگي و دل­سپردگي در زمان حال مستحيل نشده، فاصلة خودش را از زمان حال و اکنون حفظ مي­کند. لذا فرد معاصر پيوندي دوگانه با زمان و زيست­جهان کنوني­اش دارد. با تفکر معاصر نوعي انقطاع و گسست ميان گذشته با اکنون و ميان اکنون با آينده حاصل مي­شود. اين تفکر در همان حال که بر ضرورت به رسميت شناخته شدن افق­ تاريخي روزگار خويش تأکيد مي­ورزد و در افق­ معنايي روزگار خويش تنفس مي­کند، با اين وصف مي­کوشد از افق معنايي روزگار خويش درگذرد.

بنابراين، دو گروه نمي­توانند از زمرة معاصران باشند: آنان که در گذشته و زيست­جهان­هاي پيشين باقي مانده­اند و گسست اکنون را از گذشته و تمايزات بنيادين عالَم کنوني را از عوالم گذشته درنمي­يابند و مي­کوشند با مفاهيم و مقولات گذشته دربارة جهان کنوني بينديشند و در افقي خارج از افق تاريخي و معنايي روزگار خويش به تفکر و کنش بپردازند؛ و نيز شيفتگان و دل­سپردگان زمان حال، يعني همة ​کساني که با عقل متعارف و فهم عمومي دوران خود انديشيده، در سطوح ظاهري پديدارها باقي مي­مانند و هرگز نمي­توانند در بارة روزگار خويش تأمل نمايند و، به گفتة آگامبن از پسِ ديدن زمان خود برنمي­آيند و قادر نيستند نگاه خيره خود را مستقيماً به زمان حال بدوزند. اين دو گروه نمي­توانند معاصر زمان و زمانة خود باشند. به بيان ساده­تر، آنان که در گذشته و در حال بسر مي­برند و تمايزات حال با گذشته و آينده با حال را درنمي­يابند نمي­توانند به معاصريت دست يابند. به نظر مي­رسد زمان حال و دوران معاصر نزديک­ترين زمان نسبت به ماست، ليکن چشم دوختن و خيره شدن به زمان حال، و درک سرشت حقيقي آن، اگر نه بيشتر لااقل به همان اندازة فهم گذشته و نيز درک آينده سخت و دشوار است.

در بيشتر مواقع غرقه بودن در حال، به ما اجازة فاصله­گذاري از آن و تأمل در بارة سرشت حال و اکنون را به ما نمي­دهد. معاصربودگي نوعي غرقه شدن در زيست­جهان روزگار خود و تبعيت از عقل متعارف در زمانة خويش نيست.

انسان معاصر انسان بريده از گذشته و سنت نيست. او مي­داند بدون رجوع به گذشته و بدون فهم سنت نظري پيشينيان دريافت درستي از زمانة حاضر و روزگار کنوني امکان­پذير نيست. نيل به معاصريت صرفاً در پرتو فهم سنت و گذشته امکان­پذير است. گذشته و سنت چيزي نيست که صرفاً در گذشته و در پشت سر ما باقي مانده است. سنت و گذشته در حال و اکنونيت ما استمرار داشته، پيشاپيش محدوده­هاي آيندة ما را رقم مي­زند. فرد معاصر کسي است که اين سياليت را دريافته، در همان حال که گسست­هاي ميان گذشته، حال و آينده را درمي­يابد، به وحدت و پيوستگي­هاي زمان و زمانه نيز توجه دارد.

تفکر معاصر آنجايي تحقق مي­پذيرد که در اين تفکر سنت با اکنون و نيز با آينده پيوند يافته، از نيروي اثرگذاري تاريخي بيشتري برخوردار گردد. اين تنها متفکر معاصر است که سنت مرده و منسوخ را مي­تواند به ياد آورد، فراخواند و بدان جان تازه­اي بخشد. معاصريت در جايي تجربه مي­شود که سنت در افق معنايي اکنون و آينده به سخن درآيد تا بتواند پاسخ­گوي دردها، رنج­ها، بحران­ها و وجوه سياه و تاريک زمان حال باشد. معاصريت حاصل درک سنت بر اساس فهم صيروت تاريخي، درون اين صيرورت تاريخي و بر اساس دريافت ضرورت خوانش دوباره­اي از ميراث است.

از سوي ديگر، گفته شد که معاصريت حاصل شيفتگي و دل­سپردگي به زمان حال و غرقه شدن در آن نيست. تفکر معاصر تفکري است که، به زبان آگامبن، چشم در چشمان زمان حال مي­دوزد و بدان خيره مي­شود. اما تفکر و فرد معاصر در اين خيره شدن چه چيز را بايد ببيند؟

آگامبن، خود به اين پرسش پاسخ مي­دهد: «معاصر کسي است که نگاه خيره خود را مستقيماً به زمان خويش مي­دوزد، البته اين کار نه براي مشاهدة نور روشنايي آن، بلکه کاملاً برعکس، براي ادراک ظلمت و تاريک اين زمان است.»[4]

از نظر اين فيلسوف معاصر ايتاليايي، معاصر بودن یعنی درک سویه‌های تاریک زمانه‌ای که در آن زندگی می‌کنیم و نه غرقه شدن در وجوه روشن آن.

لذا معاصران هر دورة تاريخي، يعني آنان که روزگار خويش را به گونه­اي معاصر تجربه کرده­اند، وجوه تاريک و ظلماني دوران خويش را دريافته­اند.

متفکر معاصر، بسيار زودتر از سنت­پرستان، به نفس نفس افتادن سنت در حال احتضار را درمي­يابد؛ و در همان حال، بسيار زودتر از شيفتگان و دلسپردگان زمان حال وجوه کهنگي و بوي ناي گرفتگي دوران جديد را درک مي­کند.

معاصريت بيش از هر چيز، خود را از طريق رنگ و بوي کهنگي زدن به زمان حال آشکار مي­سازد. به تعبير زيباي آگامبن، «تنها آن کس که نمايه­ها و امضاهاي امر کهن را در مدرن­ترين و متأخرترين امور تشخيص مي­دهد مي­تواند معاصر باشد.»[5] گفته شد معاصريت، به گفتة آگامبن، دريافت وجوه تيره و تار روزگار خويش است، ليکن اين امر متضمن نوميدي، يأس و انفعال در برابر آنها نيست.

معاصريت دربردارندة شکلي از اصيل­ترين نوع کنش، يعني نشان دادن افق­هاي معنايي و امکانات تازه­اي است که در قياس با آنها اکنونيت و وجوه سياه و ظلماني آن بهتر درک مي­شود. اما اين افق­ها و امکانات تازه نه حاصل نوعي احساسات رومانتيک و نوستالژيک نسبت به گذشته است و نه نتيجة تخيلاتي موهوم و غيرحقيقي در خصوص آينده، بلکه نتيجة خوانش پديدارشناسانة تاريخ هستي است. معاصر کسي است که به واسطة کشف امکانات تازه­اي از خودِ جهان، بر زمان و زمانه تأثيرگذار است. تفکر اصيل و معاصر چيزي جز کشف امکانات تازه­اي از خود جهان و هستي نيست. معاصريت نوعي فرارَوي از گذشته و اکنون است.

به هر تقدير، به نظر مي­رسد معاصريت امري تعريف­ناپذير بوده، با هيچ­گونه معيارهاي تقويمي نمي­توان بدان تعين بخشيد. معاصريت لحظه يا نقطه­اي نيست که بتوان بدان به نحوي قطعي نايل شد. معاصريت خود را به منزلة امري فراچنگ­ نيامدني منکشف مي­سازد. متفکران هر گام که به معاصريت نزديک مي­شوند، معاصريت از آنها يک گام دور مي­شود. اما آنان به­خوبي از اين تجربة ژرف خودآگاه­اند که در عدم نيل به معاصريت، تفکر آنان تا چيزي در سطح تفوه يا اوهام تنزل مي­يابد، يعني سرد و فسرده، بي­روح، بي­تأثير و بي­ارتباط با زمان و زمانه.

متفکر معاصر، برخلاف سنت­پرستان و بسيار زودتر از بس­بسياران،  فرسودگي، ضعف و پايان بسياري از مقولات و ارزش­ها و ضرورت طرح مفاهيم و ارزش­هاي تازه را اعلام مي­دارد. زيرا حقيقت براي او مجموعه­اي از باورهاي نهادينه­شدة تاريخي و امري معين، خشک، متصلب و فاقد سيّاليّت نيست.

متفکر معاصر، بر خلاف سنت­پرستان، از اين که باورهاي خود را راستين بينگارد و آنها را واقعيت محض بپندارد خويشتن را برحذر مي­دارد. متفکر معاصر به­خوبي از اين امر آگاه است که هر فرهنگي يک دورة عظمت و شکوفايي دارد و بايد به اين خودآگاهي تاريخي دست يافت فرهنگي را که دورة شکوه و عظمت آن سپري شده، ديگر نمي­توان زنده کرد و آگاهانه و متفکرانه بايد تصميم گرفت که خود را تا سطح فرهنگي جديد ارتقا بخشيد.

حقيقت براي متفکر معاصر عين رويدادگي و تقدير تاريخ  هستي است و او کسي است که در اين رويدادگي، و تقدير خانه مي­کند. متفکر معاصر، بر خلاف شيفتگان و دل­سپردگان به اکنونيت، سفري اکتشافي به قلمروهاي ناشناختة آينده را مي­آغازد و خود را به آغوش امکاناتي تازه از تقديرِ امر نامتعين و تعين­ناپذير مي­سپارد.

سيماي متفکر معاصر، نه همچون چهره­هاي سنت­پرستان، از هراس تغيير و فروپاشيِ باورهايشان، عبوس و وحشت­زده است، و نه او همچون غرقه­شدگان در زمان حال مديحه­سراي متعصب زمان حال ­است و نه همچون خيل انبوه روشنفکران و دانشگاهيان سرخوش از فضل­فروشي­هاي مفاهيم و ارزش­هايي سرد و رنگ­پريده­.

متفکر معاصر صرفاً حکايت­گر تاريخ هستي است. او صرفاً به بازي غيرمنتظره و پيش­بيني­ناپذير هستي خيره شده، قادر به خوانش و روايتي صادقانه، غيرمجعول و پديدارشناسانه از تاريخ وجود است. وي تذکاردهندة ضرورت­هاست، اما ضرورت­هايي که نه حاصل باورهاي جزمي و نهادينه­شدة پيشيني و پيامد نظام­هاي متصلب متافيزيکي، تئولوژيک و ايدئولوژيک يا نتيجة طرح­ريزي­ها و اراده­ها بلکه برخاسته از رويدادگي خود تاريخ هستي است.

متفکر معاصر، خود تعين­بخش زمان خويش است. اما اين زمان در نسبت با تاريخ هستي است. بي­ترديد، او نقاد زيست­جهان کنوني و زمانة خويش است، ليکن به خوبي مي­داند که به نحوي اجتناب­ناپذير به اين زيست­جهان و اين زمانه تعلق دارد و نمي­تواند در خارج از عالَم کنوني قرار گيرد. اما او همچنين در صدد انکشاف امکاناتي است که رويدادگي هستي در اختيار وي مي­نهد.

متفکر معاصر به خوبي­آگاه است که معاصريت امري است که هيچ­گاه نمي­توان به نحو مطلق بدان دست يافت، ليکن به خوبي آگاه است که تفکر در انقطاع از معاصريت و بدون تلاش براي نيل بدان مضمون اصيل و راستيني نخواهد يافت.

همچنين بايد توجه داشت که ما معاصر نيستيم بلکه بايد معاصر بشويم و نيل به معاصريت جهاد و تقلاي بسياري را مي­­طلبد. اما نبايد چنين پنداشت صرف تلاش، عزميت و ارادة ما براي معاصربودگي ما را به معاصريت مي­رساند.

آغاز اين تقلا کجاست؟ و اين تقلا کجا پايانمي­پذيرد؟

براي اين تقلا نه آغازي متصوَّر است و نه پاياني.

همچنين به نظر مي­رسد اين ما نيستيم که معاصريت را تعيين مي­کنيم، زيرا تاريخ سوبژه­محور نيست و شأن و جايگاه انديشه­ها و شخصيت­ها را ما تعيين­نمي­کنيم. گويي تاريخي اثرگذار، خارج از نيات و اراده­هاي ما به اثرگذاري مي­پردازد.

همچنين اين ما نيستيم که معاصريت را تعيين مي­کنيم تنها به اين دليل ساده که ما نمي­توانيم معاصريت خويش را فروض بگيريم.

به نظر مي­رسد اين صرفاً معاصريت متفکري چون شريعتي نيست که مورد پرسش است بلکه معاصريت خود ما نيز محل پرسش است. لذا مي­توان پرسيد: آيا براستي خود ما انساني معاصريم؟ آيا ما توانسته­ايم از اکنون فاصله گرفته، استمرار گذشته را در حال دريابيم و گذشت را در افق اکنون و آينده به سخن درآوريم؟

بنابراين، پاسخ اين پرسش که آيا متفکري چون شريعتي متفکري معاصر است تا حدود زيادي در پيوند با پاسخ به اين پرسش است: آيا براستي ما انسان­هايي معاصريم؟

آيا براستي ما خود تاکنون با اين پرسش مواجهه داشته­ايم يا به تبعيت از فهم عرفي و همگاني راجع به خويش و ديگران به قضاوت نشسته­ايم؟ آيا براستي فهم عرفي و همگاني را مي­توان معياري براي قضاوت در خصوص تفکر، زمانه و زمانه و شأن و جايگاه تاريخي متفکران قلمداد کرد؟

به نظر مي­رسد بيش از شريعتي اين خود ماييم که محل پرسش­ايم يا بايد باشيم: آيا براستي ما انساني معاصريم؟ و آيا ما معاصر متفکراني چون شريعتي هستيم يا ما خود از نوعي تأخر تاريخي نسبت به متفکرانرنج مي­بريم؟

———————————————————

[1]  Chronological

[2] ـ آگامبن، جورجو، معاصر چيست؟، ترجمه امير کيانپور، انتشارات گام نو، تهران، 1389.

ـ آگامبن، جورجو، آپاراتوس چيست؟ مقالة «معاصر چيست؟»، ترجمه ياسر همتي، انتشارات رخداد نو، تهران، 1389.

 

[3] Richard Taylor

[4] آگامبن، جورجو، آپاراتوس چيست؟ مقالة «معاصر چيست؟»، ترجمه ياسر همتي، انتشارات رخداد نو، تهران، 1389، ص 58.

[5] همان، ص 66.