ناهمسازی ذهنیت و عینیت؛ بحران دانش سیاسی در ایران معاصر 

محمد عثمانی

مقدمه

رشته علوم سیاسی از آن جهت که مسائل عینی و معطوف به عمل در عرصه عمومی را مورد توجه قرار می¬دهد؛ به عنوان عرصه‌ای، علمی( Science) شناخته شده است. در عرصه علمی، داده¬ها و نتایج از تجربه معطوف به عمل واقعی بدست می¬آید. از این¬رو کنش سیاسی، چون فعالیتی عملی و متکی به تجربه است، از طریق یافته¬های برآمده از آزمون و خطا و شناخت عینی شکل می¬گیرد. اما نکته حایز اهمیت این است که هر کنش عملی، نیازمند پشتوانه¬های ذهنی است؛ امری که ناشی از اندیشیدن موضوع و تبدیل آن به یک مسئله بدست می¬آید. اندیشیدن یک موضوع در عرصه سیاسی، فرآیندی است که از طرح پرسش بنیادین در باب آن دشواره آغاز و با طرح سؤال، آن موضوع را به مسئله مهمِ بایسته اندیشیدن تبدیل می¬کنیم. آن¬گاه در پاسخ به مسئله، اندیشیدن به مثابه راهنمای کنش عینی در دستور کار قرار می¬گیرد. در تبدیل دشواره¬ها به یک مسئله و نیز اندیشیدنِ مسئله، نیازمند درک و فهم داده¬های بسیاری در عرصه فکری، فرهنگی، تاریخی و اقصادی و…است. این ویژگی در اندیشیدن مسایل معطوف به کنش سیاسی، آن را دانشی خاص و مهم نسبت به دیگر علوم می¬سازد. در زمانی که ارسطو علم سیاست را دیهیم علوم تلقی می¬کند؛ سخنی برآمده از فخر فروشی و یا اهمیت دادن بی¬دلیل به این علم نیست؛ بلکه ارسطو در کتاب سیاست به نیکی نشان می¬دهد که چگونه علم سیاست به حل معضلات عینی و عملی یک جامعه همت می¬گمارد. به صورتی که علم سیاست، اگر به تواند دشواره¬های مطرح در عرصه سرزمینی به نام کشور را حل نماید، آن واحد سیاسی در امنیت، رفاه و تعالی مادی و معنوی قرار می-گیرد و به پیش می¬رود. اما در صورتی که مسائل یک کشور از چشم¬انداز ذهنی مورد تأمل قرار نگیرد، دشواره¬ها به بحران و در نهایت مسیر به قهقرا و انحطاط خواهد رسید. در این بستر است که علم سیاست در اوج تعالی خود که به ایجاد یک کشور توسعه یافته و مترقی همت می¬گمارد؛ دیگر علوم در ذیل علم سیاست مترقی می¬توانند فرآیند ترقی و تعالی خود را طی کنند. از این چشم¬انداز علم سیاست، تاج و دیهیم علوم خوانده می¬شود.

جامعه ایران در دو قرن اخیر با توجه به رویارویی با غرب، مسئله عقب ماندگی را مورد توجه قرار داده است. موضوع نیازمند تأمل در ایران این است که چرا ایران با تاریخ و تجربه¬های ذهنی و عینی طولانی خود در فرآیند انحطاط گام برمی¬دارد و نتوانسته از این مسیر عبور نماید؛ اما غرب این بحران را توانسته پشت سر بگذارد و به زیست متکی به ترقی و توسعه نائل شود؟ چرایی عقب¬ماندگی، موضوعی که با تبدیل به پرسش جمعی و مورد توجه نخبگان به مسئله بایسته ایران در دو قرن اخیر تبدیل شد. دو قرنی که ایران در پویش گذار از عقب ماندگی هم در عرصه ذهنی و فکری و هم عینی و عملی، فراز و نشیب¬های بسیاری را تجربه کرده است. حال با توجه به این دشواره، موضوع مورد کنکاش این نوشتار این است که چرا نتوانسیم مسئله دو قرن اخیر ایران را به سمت ترقی و توسعه سوق دهیم؟ ریشه تداوم دشواره¬ها در ایران معاصر چیست؟ پاسخ به این پرسش¬ها را از منظر این فرضیه مورد کنکاش قرار می¬دهیم که دشواره¬های ایران از منظر ایدئولوژیک مورد تأمل قرار گرفته است؛ یعنی بدون توجه به واقعیت¬های اجتماعی و پشتوانه¬های فکری و فلسفی از یک¬سو و تجارب گذشته از سوی دیگر مورد اندیشیدن و تأمل قرار گرفته است. نگرش ایدئولوژیک، به دلیل انگاره¬های آرمان¬خواهانه نهفته در آن، خودآگاهی کاذبی را در مقابل انسان متفکر قرار می¬دهد که حجاب تفکر او می¬شود. از این¬رو با توجه به این معضل، اندیشیدن اندیشه¬ها از منظر آسیب¬شناسی فکری در علوم سیاسی ایران را مورد عنایت قرار می¬دهیم.

دشواره‌ها و تأملات ایران معاصر

ایرانیان پس از ایفای نقش اساسی و مکمل در برسازی تمدن اسلامی در آغاز قرن دوم هجری، اندیشمندان را به توانمندی¬های فکری و عینی نهفته در سنت خود آگاه کردند. این رهیافت در دوره معاصر و در مواجهه با جهان زیست غرب به مثابه یک مسئله مورد توجه قرار گرفت. غرب مدرن در گذار از سنت قرون وسطایی خود و از طریق خوانش نو از سنت یونانی، امکان برسازی ایده¬ای نو برای ورود به جهانی جدید متکی به انسان را رقم زدند. پیشرفت و ترقی علمی و فکری، انسان غربی را در ارتقای کیفی زندگی در ذیل سایه حکومت¬اندیشی نوین، امکان¬پذیر شد. در این بستر شرق به طور کلی و ایران به طور خاص از طریق مواجهه مستقیم با غرب و دستاوردهای آن، پرسش بنیادین، چرایی عقب ماندگی ما و رشد و ترقی غرب را در ذهن نخبگان و اندیشمندان نمود بخشید. عباس امانت در کتاب تاریخ ایران مدرن، دامنه این پرسش را به دوره صفوی می¬کشاند که در نتیجه بازسازی ساختار نظامی مطرح شده است. نقطه عزیمت برای تحول¬خواهی ایرانیان از عصر صفوی آغاز و در عصر قاجاریه به اوج خود می¬رسد. فرآیندی که انسان ایرانی با کسب خودآگاهی نسبت به وضعیت خود، در صدد تغییر وضع موجود به سوی رشد و پیشرفت مدرن را خواستار می¬شود.(abbas amant”۲۰۱۹:۴۵) اندیشمندان دیگری چون سید جواد طباطبایی، این میل برای تغییر و تنظیم مناسبات اجتماعی و سیاسی مبتنی بر قانون را سرآغاز تاریخ نوین ایرانی در عصر قاجار قلمداد می¬کند.(سید جواد طباطبایی،۲۵:۱۳۹۵) این دو نگرش در یک نقطه با هم تلاقی می¬کنند و آن لحظه میل اندیشمندان ایرانی به تحول و ترقی متکی بر حق انسان در عصر قاجاریه بود.

نخبگان ایرانی دشواره اصلی جامعه را به خوبی دریافته بودند؛ با تبدیل آن به مسئله بنیادین و طرح پرسش چرایی عقب ماندگی و چگونگی برون رفت از این وضعیت، مسئله را در معرض تأمل طیف¬های فکری مختلف جامعه از تحصیل¬کرده¬ها غربی و روحانی قرار دادند. تحدید قدرت مطلقه شاه بوسیله قانون و ایجاد رویکرد جدید به قانون در همسازی شرع و عرف از یک¬سو و تدوین قوانین عرفیه از سوی دیگر پاسخ بایسته به مسئله جامعه بود. اما نکته بایسته این بود که علی رغم درک معضل اصلی و اقدام در رفع آن ؛ شکاف میان نخبگان که راهبری جامعه را بر عهد داشتند؛ فرصت ائتلاف قدرت حاکمه با بخش ناخودآگاه، نسبت به وضع نوین در جهان را مهیا ساخت. نتیجه این ائتلاف شکست نهضت مشروطه بود. در این فرآیند باید به چند نکته توجه کرد:

الف: عدم سازگاری خواسته¬های نخبگان تحصیل¬کرده غربی با شرایط جامعه، به صورتی که برای نفوذ بر جامعه، این نخبگان مجبور به طرح دیدگاه¬های خود از زبان روحانیون سنتی شدند.

ب: همراهی نخبگان تحصیل کرده غربی با روحانیت، امکان تاثیرگذاری خود را در درجه دوم و پس از روحانیت قرار دادند؛ آن¬گاه برای پیش¬برد اهداف ترقی¬خواهانه خود به جای راهبری جامعه و تاثیرگذاری بر آن، معطوف به نقش اجتماعی روحانیت شدند. روشنفکران در ذیل گفتمان شرعی، مفهوم قدرت را به دلیل منشاء الهی آن مقدس می¬شمردند. از این¬ زاویه، شاه، امانت¬دار قدرت مطلقه در راستای حقوق بایسته شرعی قلمداد شد. براین مبنا اندیشه حکومت¬اندیشی ایرانی که در اعصار باستان بر محوریت شاهنشاه استوار بود و در آن شاهنشاه آرمانی، راهبر مصلحت¬اندیش جامعه بر بنیاد سیاست قلمداد می¬شد؛ در سیر تطور این خود، روحانیت شیعه مفهوم شاهنشاهی را به سلطه و سلطنت تغییر معنا کردند. شاهنشاه سیاست¬اندیش در صیرورت اسلامی آن به مجری احکام اسلامی برآمده از شرع تبدیل شد. این تلقی از جایگاه شاهنشاه آرمانی ایرانی در دیدگاه فقها به امر سلطه و سلطنت اسلامی تنزل یافت. شاهنشاهی که در اندیشه ایرانی خودآگاهی جمعی ایرانیان را در سیاست¬ورزی نمود می¬بخشید و خویشکاریش راهبری جامعه به سمت سعادت و بهروزی بود؛ در اندیشه شریعت¬نامه¬ای و فقهی به مجری احکام شرع از طریق سلطه و سلطنت تبدیل می¬شود. در این رهیافت، هرگونه تحدید قدرت سلطنت، به مثابه کاهش قدرت شاه در اعمال سلطه در تنفیذ احکام شرع خواهد بود. نکته حایز اهمیت این امر بود که روحانیت خویشکاری خود اجتهاد و استخراج احکام شرعی و تبدیل آن به عنوان قانون به حساب می¬آوردند؛ و شاهنشاهی که اکنون سلطان شده است به مجری این قوانین شرعی تبدیل نقش می¬دهد. تحدید قدرت سلطان، محدودیت در اجرای فرامین الله تصور می¬شد. در مقابل روشنفکران، بدنبال منابع قانون¬سازی عرفی بودند؛ از این جهت با تشکیل پارلمان، نقش تدوین قوانین را از طیف روحانیت به نخبگان جامعه منتقل می¬ساخت. این ایده متضاد میان روشنفکران و فقها مورد اغفال بود که نتیجه آن در عرصه مشروطیت ایرانی، ناتوانی و ضعف روشنفکران در اعمال نفوذ اجتماعی و نهادینه¬سازی ایده¬های خود در جامعه بود.

ج: جامعه به دلیل عدم بهره¬مندی از سواد بالا، رویکرد تبعی از حاملان سنت داشتند. در بستر مشروطه¬خواهی، انعکاس اختلاف ذهنی روحانیون در مواجهه بامشروطه را ناشی از نفوذ روشنفکران قلمداد کردند. از این¬رو این فرآیندی که می¬بایست هدایت فکری جامعه را معطوف روشنفکران می¬کرد، در میانه نزاع با روحانیون بر سر ایده¬ها مشروطه¬خواهی، روشنفکران پایگاه و نفوذ خود را از دست دادند.

در این مسیر نهضت مشروطه ما را به امر مهمی واقف می¬سازد و آن ایده¬های ذهنی ناسازگار با شرایط اجتماعی که نیازمند تمهیدات لازم برای طرح آن¬ها بود. عدم ایجاد بستر لازم که مهم¬ترین آن افزایش طیف تحصیل¬کردگان نوین در طبقا مختلف اجتماعی، ضرورتی بایسته و مقدمه¬ای لازم جهت طرح آن ایده بوده است. در مسیر تحول جامعه ایران در عصر مشروطه، راهبری اجتماعی روشنفکران می¬بایست هم¬طراز با نخبگان سنتی قرار می¬گرفت. عدم تحقق این امر، ناسازگاری ایده¬های ذهنی با بسترهای عینی را بوجود آورده بود.

تجارب تاریخی بعد از مشروطه نیز با عدم توجه به تجربه مشروطیت و بازخوانی انتقادی آن از سوی نخبگان روبرو شد. ایده¬های ناکام مشروطیت به ثمر نرسیده بود که دشواره¬های دیگری به مثابه مسئله از سوی روشنفکران طرح شد؛ هر یک از این مسائل در بازه زمانی خود شکست خورده، و شکست¬ها یکی پس از دیگری در جامعه ایرانی، بر هم متراکم می¬شدند. گذار از حکومت قاجاریه به پهلوی، مشروطیت نامحقق را در پشت سر رها کردند و طرح برسازی دولت ملی و ملیت¬سازی در اولویت قرار دادند. در این تجربه، روشنفکران به عنوان راهبران اصلی جامعه، تلاش مضاعفی برای هدایت جامعه به سوی ایده-های جدید کردند. غافل از این امر که ناخودآگاهی نهادینه در جامعه بر روشنفکران سرایت کرده بود. طرح¬واره برسازی ملیت، بدون توجه به بنیان¬های فکری و فرهنگی نهادینه در جامعه، غیرقابل تحقق بود. در طول تاریخ ایرانیان بر بنیاد تکثر اجتماعی و اتحاد در قالب ساختار حکومت را تجربه کرده بودند. ایرانیان، هیچ¬گاه در تاریخ خود وحدت به معنای حل شدن، تکثرهای قومی و زبانی در یک قومیت و نمود زبانی یگانه را تجربه نکرده بودند. فارسی¬سازی اقوام گوناگون، نافی رویکرد اتحادی ایرانیان در طول تاریخ بود. از این چشم¬انداز روشنفکران، در فرآیندی ناهمخوان با سنت فکری و فرهنگی ایرانیان و بستر اتحادی ، این طرح¬واره ملیت¬سازی بر بنیاد دولت- ملت، تولد نیافته با شکست روبرو کردند.

به طور مثال باید به این سخنان محمود افشار که در مقاله¬ای در آستانه صعود رضاشاه به سریر قدرت می¬نگارد توجه کنیم؛ وی در این مقاله به رضاشاه توصیه می¬کند : (( ترویج کامل زبان و ادبیات فارسی و تاریخ ایران در سرتا سر کشو به خصوص در آذربایجان، کردستان، خوزستان، بلوچستان و نواحی ترکمن¬نشین، کشیدن راه¬های آهن و ایجاد ارتباط میان نواحی مختلف مملکت، کوچ دادن برخی ایلات آذربایجان و خوزستان به نواحی داخلی ایران و آوردن ایلات فارسی زبان در این ایلات و شهرنشین کردن آن¬ها، تغییر در تقسیمات کشوری و از بین بردن اسامی آذربایجان، عربستان و غیره، تغییرات اسامی ترکی و عربی و نواحی و دهات، کوه¬ها و رودهای ایران، منوع کردن استفاده از زبان¬های محلی در محاکم، مدارس، ادارات دولتی و ارتش و …)) (محمود افشار،۸:۱۳۰۴) در این پاره طولانی مرحوم افشار بدون توجه به تاریخ و فرهنگ ایران که همواره بر بنیان پذیرش تکثرها بقأ یافته؛ طرحی را توصیه می¬کند که در هویت ایرانی گسست تاریخی و معرفتی شکل می¬دهد. کافی بود محمود افشار به اصطلاح شاهنشاه در ساختار حکومت¬اندیشی ایرانی توجه می¬کرد تا ایده بقأ ایران و ایرانیت را درک می¬کرد. اگرچه ایشان در آن دوره به دنبال مبنایی برای خروج ایران از بحران¬های ناأمنی و تجزیه می¬اندیشید؛ اما عدم نسبت ذهنیت با عینیت، طرح¬واره ناسیونالیسم رمانتیک ایرانی در نطفه به محاق رفت.

شکست این ایده، جامعه ایرانی را در شرایط حیرانی و سرگشتگی ذهنی قرار داد. از زمان اشغال ایران در پایان جنگ جهانی دوم تا کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ش، این سرگشتگی اجتماعی و عدم توانایی راهبری روشنفکران در پیش¬برد فکری جامعه به¬طور کامل مشهود است. اوج سرگشتگی اجتماعی در جریان کودتا علیه حکومت محمد مصدق قابل مشاهده است؛ روشنفکران در مسیر دفاع از حکومت مردمی و تاثیرگذاری بر افکار عمومی ناموفق بودند. توده¬های مردمی نیز در این بستر سردرگمی و حیرانی، صبح¬گاهان همراه با مصدق و بعداز ظهر برعلیه او شدند.(فخرالدین عظیمی،۵۹۲:۱۳۹۷)

در فرآیند تحلیل مناسبات فکری در ایران معاصر و تاثیر آن بر واقعیت اجتماعی، باید اظهار داشت، که جامعه در تاثیرپذیری از نخبگان به دو بخش تقسیم شده است؛ بخش سنتی و باورمند به نگرش تبعی از امر دین، در مواجهه با امور واقعی، ذهنیت خود را از مرجعیت کلاسیک اخذ می¬کردند. ثبات در عمل مطابق با عنیت در این طیف، نتیجه ثبات در ذهنیت و عقیده بوده است. امری که رهیافت محافظه¬کاری را در میان نخبگان سنتی و پیروان اجتماعی آنان پایدار ساخته است. در مقابل طیف روشنفکران در مواجهه با دشواره¬های ایران، از چشم¬انداز دنیای مدرن آن را مورد تأمل قرار می¬دهند. از این¬رو در میانه سنت و مدرنیته به عنوان نقطه عزیمت درمانده بودند. رهیافت همسازی سنت و مدرنیته نیز در عرصه واقعی، نمودی پایدار را شکل نداده بود. تجربه ملیت¬سازی بر بحران مسئله افزوده بود. لذا در مسئله نفت ما شاهد حیرانی در میان نخبگان روشنفکر جامعه هستیم؛ در خواست برای زیست مدرن در طیف روشنفکران عمومیت داشت؛ اما در امکان و توانایی این زیست با اتکاء به بنیان¬های خود اتکایی؛ یعنی در تطبیق ذهنیت در عرصه واقعی، سرگشتگی خود را نمایان می¬ساخت. شکاف و حیرانی در میان روشنفکران، فرصت را برای طیف سنتی هموار ساخت تا با حمایت از ساخت قدرت معطوف به سلطنت، مصدق را در مسیر خود ناکام سازد.

پس از کودتا، جریان روشنفکری در ادامه سرگشتگی خود با میل به جریان چپ و مارکسیست، قصد جبران شکست¬ها و گذار از حیرانی را در سر می¬پروراند. اگرچه وضعیت اجتماعی را مهدی اخوان ثالث در شعر زمستان ترسیم می¬کند که در خود فرو رفتگی و ناامیدی در نتیجه سرگشتگی و حیرانی از یک¬سو وتحکیم سلطه سلطنت از سوی دیگر، به بن¬بست سیاست¬ورزی منجر شده است؛ اما با این وجود، این گرایش گسست معرفتی به شدت در میان روشنفکران، پیگیری می¬شد. تجربه ملیت¬سازی ایرانی در عصر پهلوی اول، امکان گسست معرفتی از میراث ایرانی و اسلامی در میان توده¬های اجتماعی را ناممکن کرده بود. در مقابل طیفی دیگر از روشنفکران که در اندیشه همسازی ذهنیت مدرن و سنتی بودند؛ در نمود فکری خود، امکان گذار از حیرانی به نقطه قابل اتکاء در مانده بودند. مهدی بازرگان در تلاشی علمی برای توجیه بنیادهای اندیشه¬های سنتی بر معیار علم مدرن نتیجه بخش نمی¬نمود؛ زیرا که شاخه جوانان نهضت آزادی ایران، با علم به سویه¬های عدم امکان، همسازی سنت و مدرنیته، طی انشعاب از حزب، سازمانی را تأسیس کردند که در آن، اولویت در همسازی سنت و مدرنیته، با علم و اصول مدرن بودند.(عباس میلانی،۴۵۱:۱۳۹۲) علی شریعتی روشنفکر دیگری بود که در خوانش نو از سنت در جهت اهداف خود، حیرانی و سرگشتگی را در میان توده¬های تحصیل¬کرده را فزونی بخشید. اگرچه خوانش انقلابی او از بسیاری از رویدادهای تاریخی و اعتقادی، خیز هیجانی را در میان جوانان بوجود آورده بود؛ اما به دلیل آگاهی کاذبی که به جامعه تزریق می¬شد، واکنش سهمگین طیف سنتی را به همراه می¬آورد.

اکنون به وضوح می¬توان دریافت که چگونه انقلابی که در ذهنیت مدرن روشنفکران آن را پیش می-برد؛ در لحظه نتیجه بخشی، طیف سنتی و محافظه¬کار، میوه و ثمره آن را با حمایت توده¬های اجتماعی چیدند. در فردای پیروزی انقلاب، جامعه ایران در کشاکش میان سنت و مدرنیته، مسیر تبدیل دشواره به مسئله را در سیاستی ناشی از سرگشتگی و حیرانی ادامه دادند. این مسیر تنها بر این امر توافق وجود دارد که چه نمی¬خواهیم؛ اما چه می¬خواهیم و برای تحقق آن چه اندیشیده¬ایم؟ ذهنیتی قابل اتکاء و اعتنا برساخته نشده بود. دو طیف روشنفکران و سنت¬گرایان در تنوع و گوناگونی فکری آن¬ها، همواره با ورود به مباحث ایدئولوژیک، پایداری شکاف اجتماعی و تداوم حیرانی را در تاریخ ایران امتداد بخشیدند. از دل این شرایط نابسامان ذهنی که انعکاس عینی آن را در حوادث سال¬های اولیه انقلاب ایران می¬توان دید؛ حکومتی با بُن¬مایه¬های کلاسیک بیرون آمد. جریان سنتی در ایران، به دلیل پایگاه منسجم و نهادینه¬ای که در میان توده¬های طرف¬دار خود داشتند و نیز رهیافت تبعی حاکم بر مناسبات اجتماعی آنان، مسیر تحکیم حکومت¬اندیشی سنتی را در میانه خواست¬های ترقی¬خواهانه را ممکن ساختند. جریان سنتی که در پیش از انقلاب، بر توجیه فکری مناسبات قدرت در ذیل گفتمان سلطنت اسلامی گام برمی¬داشت؛ اکنون خود صاحب مستقیم قدرت شده بود. رهبر انقلاب با ذکر این جمله که ((فقه فلسفه عملی حکومت اسلامی است)) (روح¬الله¬خمینی،ج۲۱، ۲۸۹:۱۳۹۰)اجرای قوانین شرعی را از سلطنت به مجتهدین و فقها اختصاص می¬دهد.

راه برون رفت از دشواره

اکنون از دیدگاه نگارنده این سطور، دشواره حقیقی جامعه را می¬توان در دو امر بایسته و مهم، مطرح ساخت؛ در مقام اول بحران سیاست¬اندیشی به مثابه امری بایسته جهت پیش¬برد اهداف عملی، و در مقام دوم بحران مناسبات روشنفکران و توده¬های اجتماعی است، به مثابه نیروی هدایت کننده جامعه است. در این دو انگاره، نیاز به بازخوانی انتقادی تجارب گذشته، از طریق آگاهی نسبت به تاریخ فکری و فرهنگی لازم و ضروری است. به گمان نیچه، هدف از مطالعه تاریخ باید کوشش برای کاوش در مثال¬ها و اندیشه¬ها و مفاهیمی در تاریخ باشد که به کار بهبود زندگی ما بیاید و به حال ما سودمند افتد.(حسین بشریه،۴۱:۱۳۹۸) حال اگر این نخبگان آکادمیک در مقام آسیب¬شناسی راه رفته اقدام نمایند، بستری برای اندیشیدن متناسب با دشواره¬های جدید در ایران معاصر فراهم می¬آید.
در باب بحران سیاست¬اندیشی باید به این نکته اذعان کرد که برسازی حکومت¬اندیشی متکی به مردم، چرخش آزاد قدرت، دموکراسی، حقوق بشر و زیست متکی به عدالت و رفاه، به خواسته عمومی تبدیل شده است. حال این خواست عمومی باید با تبدیل آن به مسئله بایسته در حوزه قدرت، راهی برای تدوین دانش بران آن بوجود آورد. قدرت در این بستر فقط در ساخت حکومت دیده نمی¬شود؛ بلکه قدرت به مثابه سلطه در تمام زوایای زیست آدمی در یک اجتماع وجود دارد. از این دیدگاه کل زندگی آدمی سیاسی، یعنی سلطه¬آمیز است. در نتیجه حقیقت و معرفت در چنبر قدرت پرورش می¬یابد و جزئی از روابط سلطه و قدرت به حساب می¬آیند. در این معادله قدرت – دانش، روشنفکران آکادمیک باید، جایگاه خود را در این چارچوب بازسازی نمایند؛ یعنی در مقام تولید کنندگان دانایی و دانش، دشواره¬ها را به موضوع قدرت که همانا گفتمان¬سازی است، تبدیل سازند.

اما متأسفانه در دامنه تاریخی در حوزه تفکر، سرگشتگی نخبگان در ایجاد رابطه میان سنت و مدرنیته امکان گفتمان¬سازی و تأثیرگذاری عمومی را از دست داده¬اند. بخشی از سرگشتگی نخبگان روشنفکر جامعه، ناشی از ملاحظات فکری متکی بر امر سنت است. در این فرآیند باید در مسیر خروج از حیرانی و سرگشتگی، تجربه¬های فکری و ذهنی جوامع دیگر را مورد توجه قرار دهیم. این تجربه¬ها برای ما دوگانه هستند. از یک سو تجربه غرب و مسیر گذار از قرون وسطی به دنیای مدرن است و از سوی دیگر تجربه اندیشمندان و روشنفکران ملل همسوی فکری و فرهنگی با ما است، همچون اندیشمندان جهان عرب و ترکیه می¬تواند برای ما مورد توجه قرار گیرد. در این فرآیند باید نهضت ترجمه متکی به اهداف و غایت در دستور کار قرار گیرد. امروز در جامعه ما متون بسیاری در حال ترجمه هستند؛ اما به دلیل بی¬هدفی، تنها به عنوان شغلی برای افراد تحصیل¬کرده بیکار مورد استفاده قرار می¬گیرد وهدفی در پشت سر آن وجود ندارد.

پس از فهم دشواره و تبدیل آن به مسئله که برای ایران، دو قرن است که مسئله برسازی حکومتی دموکراتیک و ضرورت زیست مدرن در دستور کار اندیشمندان بوده است. آن¬گاه با انتقال تجارب ذهنی و عینی ملل دیگر در فرآیند نهضت ترجمه، نخبگان آکادمیک و دانشجویان را به سمت گفتگویی انتقادی و سازنده هدایت کرد. نتیجه گفتگوی انتقادی میان طیف روشنفکران آکادمیک، باید به گفتمان غالب تبدیل شود. امری که از طریق تنظیم رابطه روشنفکران با توده¬ها از یک¬سو و رابطه دانشجویان با لایه¬های اجتماعی، امری قابل تحقق خواهد بود. تلاشی که هدایت و راهبری جامعه در اختیار روشنفکران آکادمیک صورت گیرد. تجربه کوتاه مدت محمد علی فروغی، می¬تواند مدنظر قرار گیرد. در این چارچوب، می¬توان گذار از سنت به مدرنیته را با برسازی ایده حکومت¬اندیشی مدرن و متکی به دموکراسی و ارتقاء سطح زیست انسان ایرانیِ مسلمان در دنیای مدرن را رقم زد.

بسیاری از منتقدین اجتماعی بر این باور هستند که تکیه بر روشنفکران آکادمیک، به مثابه تلف کردن وقت در مباحث فکری صرف و دانشگاهی که قابل تبدیل به راهبرد عملی نخواهد داشت. از این¬رو روشنفکران اجتماعی و فعالین مدنی باید میدان¬دار حرکت جامعه در گذار از سنت به مدرنیته باشند. این نقد از این¬رو غیر قابل دفاع است که توجه کنیم که در دو قرن اخیر، مسیر حرکت اجتماعی جامعه ایران در نتیجه راهبری طیفی از روشنفکران اجتماعی و عمومی بوده است. این روشنفکران، هر یک در حوزه دانشی خود، صاحب نام بودند؛ اما نیاز به دانش سیاسی که ما را در مسیر حرکت خود راهنما و پیش¬برنده باشد؛ دانش و امری ضروری است. امری که در ادوار مختلف از آن غفلت شده است؛ یعنی روشنفکران آکادمیک حوزه دانش سیاسی غایب مداران راهبری اجتماعی از لحاظ ذهنی و فکری بودند. ما با توجه به دو تجربه مهم تاریخی در دو دوره تاریخی ساسانی و سده میانه اسلامی می¬توان به این واقعیت پی ببریم؛ نیاز به دانش برآمده از دشواره¬های قدرت در این دو دوره، ما را در مسیر تعالی و تکامل قرار داده است. فرآیندی که در نتیجه حضور فکری نخبگان آشنا به علم سیاست و حکومت¬اندیشی تحقق یافته است. اکنون وقت آن رسیده تا با آگاهی کافی و وافی، در مسیر برسازی دانش سیاسی متناسب با ایران برساخت.

نتیجه‌گیری
جامعه امروز ایران با بحران اندیشیدن دشواره‌ها و راهبری اجتماعی روبرو است؛ امری که در عصر جدید از طریق رودرویی جامعه ایران با غرب، مسئله آن نسبت به گذشته تغییری اساسی کرده است. دو قرن با توجه به تحول بنیادین در جهان، جامعه ایران در مسیر گذار به زیست مدرن، فرآیند پُر فراز و نشیبی را طی کرده است. مسیری که در لحظه‌های حساس تاریخی با شکست و ناکامی روبرو شده است. این نوشتار با تحلیل چرایی شکست، در صدد شناخت آسیب‌ها برآمده است. جامعه ایران از بحران اندیشه و در نتیجه آن انعکاس عینی آن در سطح جامعه رنج می‌برد. ما برای خواسته‌های خود درگیر دوگانه‌هایی می‌شویم که ما را در رسیدن به خواسته‌ها ناکام می‌سازد. چرا که هیچ‌گاه برآن نشده‌ایم که یک خواسته را به غایت جمعی و ملی تبدیل کنیم؛ بلکه همواره مسائل بایسته را در میان نزاع‌های ایدئولوژیک و روشنفکری به اختلافات بدون حل تبدیل کردیم و نتیجه آن شکست شده است. دو قرن تاریخ ایران را باید تاریخ شکست‌ها و ناکامی‌ها خواند. اکنون با توجه به افزایش سطح سواد در جامعه، باید در صدد افزایش سطح بینش اجتماعی برآمد. فرآیندی که گذشته و تجارب آن را باید چراغ راه آینده قرار دهد. راهی که با اولویت بخشی به سیاست‌اندیشی، نخبگان آکادمیک را به مثابه راهبران اجتماعی پذیرفت، در کفتگویی انتقادی و سازنده میان طیف نخبگان آکادمیک و دانشجویان، گفتمان گذار به زیست مدرن در ایران را سایه برسازی حکومت¬اندیشی مدرن قرار داد.

در این رهیافت، نخبگان و اندیشمندان رشته علوم سیاسی در گرایش‌های مختلف آن باید در خط اول حرکت فکری و عینی باشند؛ زیرا همان‌طور که ارسطو گفت: علم سیاست دیهیم علوم است. با ایجاد حکومت¬اندیشی متناسب با بنیان‌های فرهنگی و اجتماعی، سرگشتگی و حیرانی را سرانجام می‌بخشند. سید جواد طباطبایی، مرحوم فیرحی و… هریک طرح‌واره متناسب با این شرایط برساخته‌اند. اکنون، لحظه آن رسیده است که نخبگان آکادمیک در کنار دانشجویان، این طرح¬واره¬ها و تجارب ملل دیگر که در بستر نهضت ترجمه انتقال یافته‌اند را خوانشی انتقادی در بستر گفتگو را در دستور کار قرار دهند. امری که به برسازی گفتمان غالب در سطح اجتماعی برای گذار مهیا می‌سازد. نیاز به طرح‌واره ترسیم‌کننده راه و راهبری اجتماعی توسط نخبگان آکادمیک، می‌تواند راهی برای رهایی در عصر حاضر شود. امری که امروز علم سیاست را جلودار دیگر علوم انسانی قرار می‌دهد.

منابع:
۱. افشار، محمود(۱۳۰۴)، مجله آینده، زبان فارسی و ملیت ایرانی،
۲. بشریه، حسین(۱۳۹۸)، از کجا تا نا کجا، دیباچه¬ای بر آسیب¬شناسی سیاسی، تهران: نشر نی.
۳. خمینی، روح الله(۱۳۹۰)، صحیفه امام خمینی، تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
۴. عظیمی، فخرالدین(۱۳۹۷)، بحران دموکراسی در ایران، مترجمان عبدالرضا هوشنگ مهدوی، بیژن نوذری، تهران: نشر قطره.
۵. میلانی، عباس(۱۳۹۲)، نگاهی به شاه، تورنتو: نشر پرشین.

تلگرام
توییتر
فیس بوک
واتزاپ

یک پاسخ

  1. با سلام
    من این را می دانم که چند سال پیش چند ایرانیِ درس خوانده و اهل فن و دارای چندین و چند تخصص در امریکا این پیشنهاد را در میان نهادند که شرکتی مشاورتی از نوع انتفاعی تأسیس کنند که به ایرانیان رهنمود سیاسی دهد و نیز برایشان لابی گری کند. این پیشنهاد که کمی شگفت به نظر آمد به همین دلیل پا نگرفت. پیشنهاد آقای محمد عثمانی تکرار همین معنا در کسوت غیر انتفاعی است. این اما چاره کار نیست. ما نه در آغاز کاریم و نه چندان بی تجربه ایم. ما در مقطعی از تعیین سرنوشت سیاسی مان قرار داریم که بایست برای به سامان کردن مسئولانۀ امور سیاسی و اجتماعی مان برای سازمان ها و احزاب سیاسی موجود در داخل و خارج از ایران میدان فعالیت ایجاد کنیم و از شکل گیری سازمان ها و احزاب نوین سیاسی نیز استقبال کنیم. ما ایرانیان از مشروطه به این سو از نبود قانونی که مشوق و پشتیبان احزاب و سازمان های سیاسی مان باشد در رنجیم.

    من این جا از مقطع کنونی تعیین سرنوشت سیاسی مان سخن به میان آوردم و در این رابطه مایلم جمع بندی تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران از مشروطه به این سو را از قول آگاهان نسل مشروطه در میان نهم و در پایان با آوردن گفتاری از عیسی مسیح روحانیون را به کناره گیری مسالمت آمیز از حکومت و پذیرش رفراندم فرا بخوانم.

    بیایید پیش از آن که دیر شود اقدام کنیم. قرآن در این باره می گوید: شمایان را خیر از خیر خودتان و شر از شر خودتان می رسد. زندگی اجتماعی آحاد قانونمند است. واقعۀ تأدیب که در رسد به کسی رحم نخواهد کرد.
    «وَاتَّقُوا فِتْنَهً لَا تُصِیبَنَّ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْکُمْ خَاصَّهً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِیدُ الْعِقَابِ» (انفال ۲۵)
    و ابوحمزۀ ثمالی در این باره و در بارۀ “قاعدۀ تأدیب قرآنی” است که در سرآغاز دعایش می گوید: «اللَّهُمَّ لَا تُؤَدِّبْنِی بِعُقُوبَتِکَ وَ لَا تَمْکُرْ بِی فِی حِیلَتِکَ!»

    (۱)
    «دست آخوند و ملا را از زندگی سیاسی و اجتماعی تان کوتاه کنید!»

    یکی از آگاهان مشروطه احمد مجد الاسلام کرمانی است که نتایج حاصل از تجارب سیاسی خود را با ما در کتابش به نام “تاریخ انحطاط مجلس” در میان نهاده است. وی در بخش پایانی کتابش می نویسد:
    «مشروطه همچون تریاق فاروق در مزاج تمام اهل عالم شفا بود. در مزاج ما ایرانیانِ بدبخت اما همچون زهر قاتل اثر کرد.» (ص ۲۹۳) به گمان من «چون که یک مشت تاجر ورشکسته و یکدسته آخوند و مُلا وکیلش شدند.» [من در این کتاب شرح می دهم که چرا و چگونه] (ص ۲۹۳) جای دیگر می نویسد: «[حرف من اکنون این است که] یکی از [مهمترین] اسباب انحطاط مجلسِ مشروطه ورود آخوندها به آن بود و اگر یک مرتبه دیگر مجلس و مشروطه در این مملکت پیدا شد حتما باید مراقب باشید و جنس عمامه به سر را در آن راه ندهید؛ حتی اگر که به عنوان وکالت باشد؛ و السلام.» (ص ۲۸۸)

    احمد مجد الاسلام کرمانی کم آدمی نیست. حرف او در نگاه به مشکلات کنونی ما در ایران این است که: گفتم که شما بایست دست آخوند را از کار و زندگی تان به دور بدارید. نکردید؛ دارید اکنون چوبش را می خورید!

    (۲)
    «این دو سنگ آسیا در ایران در نهایت قوت و شدت عموم مردم را خُرد می کنند.»

    حاج سیاح در خاطرات یکصد و سی سال پیش خود می نویسد:
    « مردم را رعایا کرده اند. می زنند و می کشند. به کشنده انعام هم می دهند. (خاطرات حاج سیاح ص ۱۶) چنان کرده اند که مردم این امور را مثل غذا خوردن و سیاحت کردن دیده و شنیده و تغییر حال و اقدامی در ایشان پیدا نمی شود. گویا گوسفندند که یکی را سر می برند و دیگران می چرند. از این است که گرگان جان گرفته اند. رحم و انصاف و قانون و عدل و دین اصلاً نیست. (ص۱۷) [گفته می شود] ملایی در ایران بهتر از هر شغل دیگر است. ملا هر چه می کند منع و مذمت ندارد. معزولی ندارد. از همه راحت تر است و عیشش بیش تر است. دستش را هم می بوسند. عزیز و محترم و آزاد از هر تکلیف است. مال مردم را می گیرد. بُرنده ترین اسلحه را هم که تکفیر است به دست دارد. (ص ۲۲) هزاران اشخاص به لباس سادات و بنی هاشم در آمده عمامه به سر گذاشته اند و آن را دلیل گرفتن مال مردم و مفتخوری می دانند. بسیاری از مردم قبری یا سنگی را امام زاده نام نهاده آن را معبد و زیارتگاه کرده اند و حاجات خود را بدانجا می برند. به هر سمت ایران که بروی هزاران قبر به اسم امام زاده فلان و فلان موجود است. کسانی از این راه مردم را سر کیسه می کنند. این را وسیلۀ مفت خوری خود کرده اند. دعا نویسی و طالع بینی و جن گیری و رمالی و جفاری و از این قبیل امور را وسیلۀ مفت خوری کرده اند. مداحی و درویشی و تعزیه داری و چاوشی حد و اندازه ندارد. (ص ۲۶) دلم به حال این مردم می سوزد. سبحان الله! سلاطین مستبد و ملاهای طماع برای رواج بازار خودشان یک مشت بندگان خدا را از بی تربیتی و جهالت به چه نوع گرفتار کرده و خود بر خر مراد سوار شده اند. مردم عالم در چه کارند و ایران [به لحاظ داشتن حکومت مستبد و ملا] چه خر بازار است! (ص ۳۰) در مقام انصاف؛ انسان به هر جا می رود [در بین همه ملل] ممالک اسلامی را خراب می بیند … از تمام نقاطی که من دیده ام بدتر از همه ایران است که هیچ جا به این درجه خراب و پریشان نیست. علتش هم این است که در تمام زمین به این شدت ظلم از امرا و نفوذ جهل از ملاها نیست. این دو سنگ آسیا در ایران در نهایت قوت و شدت عموم مردم را خُرد می کنند. (۲۸۰)
    نوشتن برای حق گفتن و یادگار گذاشتن است. من مملکتی را بدبخت تر و ملتی را ذلیل تر از مملکت و ملت ایران در هیچ جای عالم ندیدم. (ص ۴۱) این جا در ایران اساس علم را برافکنده اند و جهل را منتشر نموده و مردم را عوام و خر خود ساخته اند و از عاقبت وخیم آن هم غافلند. (ص ۴۴) با من می گویند این قدر که تو سیاحت کرده ای عجیب غریب تر از همه چیز چه دیده ای؟ می گویم من از اوضاع ایران عجیب غریب تر در عالم ندیده ام. (ص ۴۵) واقعاً آدم اگر غیرت دارد باید خون بگرید.» (ص ۸۴)

    (۳)
    «می گویند نوشتن و آموختن رقم و عدد ترویج کفر است!»

    ناظم الاسلام کرمانی در کتاب «تاریخ بیداری ایرانیان» می نویسد: به تاریخ فرنگی ۷ فوریۀ سال ۱۹۰۵ بود که بر جناب آقا میرزا سید محمد طباطبایی وارد شدم و ایشان در گفتگوی با من گفت: باید سعی کنیم [مدارس ایجاد کنیم تا] افراد ملت عالم شوند و با حقوق ملی خود آشنا گردند و دیگر هرگز زیر بار ظلم و جور و استبداد نروند. (ج ۱ ص ۲۴۳) در این هنگام کسانی رساله در رد مدارس و حرام بودن تأسیس مدارس و رساله بر علیه به مدرسه رفتن کودکان می نوشتند. (کرمانی ج ۱ ص ۲۴۳) می گفتند مدرسه و علم با دین داری منافات دارد. می گفتند کسانی که اقدام به تأسیس مدارس می کنند کافر و نجس اند و قصدشان این است که اطفال مسلمانان را بی دین کنند. (ج ۱ ص ۲۴۷)
    می نویسد: آقای طباطبایی گفتند این کتاب ابراهیم بیک را که سیاحت نامۀ یک نفر ایرانی است گرفته و بخوانید. (کرمانی ج ۱ ص ۲۴۵) ملاها بر این کتاب ایراد می گرفتند و شایع کرده بودند که کتاب ضاله است. (کرمانی ج ۱ ص ۲۴۹) شیخ فضل الله می گفت: مفسد و شریر را باید گرفت و زندانی و تنبیه کرد. ما اهالی ایران شاه لازم داریم. عین الدوله لازم داریم. چوب و فلکه و میر غضب لازم داریم. همه باید در اطاعت حاکم و شاه باشند. (کرمانی ج ۱ ص ۳۲۲) می گفت: مدارس جدیده خلاف شرع است. ورود به این مدارس برابر با نابودی اسلام است. درس زبان خارجه و شیمی و فیزیک عقاید شاگردان را سخیف و ضعیف می کند. (کرمانی ج ۱ ص ۳۲۲)
    می نویسد: میرزا حسن خان رُشدیه بنیانگذار مدارس جدید در ایران است. او نخست چند مدرسه در تبریز ایجاد کرد و آنگاه به تهران آمد. (کرمانی ج ۲ ص ۴۳۱) ملاها می گفتند او کافر و نجس است. می گفتند الف و باء را تغییر داده است. آخرالزمان نزدیک شده است. جماعتی بابی و لامذهب می خواهند الف و باء ما را تغییر دهند. قرآن را از دست اطفال بگیرند و جایش کتاب درسی به آن ها بدهند. می گفتند میرزا زبان خارجه و شمارش اعداد ۱ و ۲ و ۳ و ۴ و ۵ و ۶ و ۷ و ۸ و ۹ را به اطفال ما یاد می دهد. (کرمانی ج ۲ص ۴۳۱) بعض علماء رساله در رد مدارس نوشتند و فتوا دادند که هر کس در مدارس کار معلمی کند کافر است. (کرمانی ج ۲ص ۴۳۱) آقای طباطبایی خیلی کوشید تا به آنان حالی کند که ۱ و ۲و ۳ و ۴ و غیره درس حساب است و کافری نیست. (کرمانی ج ۲ص ۴۳۱)

    (۴)
    «آخوندِ مجتهد [مردمی] چندان نمی دانست که تبعات مشروطه چیست.»
    «ملایان در جنبش مشروطه به دیدۀ دشمنی به کتاب و روزنامه می نگریستند [چرا که زبان گستاخ مرجع قدرت نوینی بود که ملایان تا آن روز آن را سوار می شدند و با آن این جا و آن جا می رفتند.»]

    احمد کسروی در تحلیل این که چرا مشروطه پیروز شد ولی ایرانی با مشروطه به جایی نرسید می نویسد:
    «آنچه ملایان هواخواه مشروطه از آن غافل بودندی این بود که مشروطه [در ذات خود] پرورانندۀ مرجع قدرتی بود که آنان آن را نمی دانستند که چیست و در جنگ قدرتی که از دیر باز با حکومت داشتند جایش کجاست. تا آن روز در ایران دو مرجع قدرت بود. یکی شاه و حکومت و دیگری ملا و شریعت. مشروطیت پدید آورندۀ مرجع قدرت سومی بود که از ارادۀ تودۀ مردم جان می گرفت و ملایان این را نمی دانستند که چیست و جایش کجاست و از این رو همچنان می کوشیدند تا [برای حفظ جایگاه خودشان] حکومت شرعی بنا کنند. (کسروی ج ۱ ص ۲۸۷)
    می نویسد:
    «تا پیدایی مشروطه در ایران دو مرجع قدرت بود. یکی شاه و دیگری شریعت. یک سو شاهان به نام حکومت و دولت فرمان می راندند و یک سو هم ملایان به نام شریعت. و میان این دو همیشه در آشکار و نهان کشاکش بود. ملایان هر چه به قدرت خود می افزودند آن را پیشرفت شریعت می خواندند. مردم نیز جز این نه خواستندی و نه دانستندی. کسی هم نمی دانست که برای مشکل ستم بایست قانون داشت. برای برقراری و بردوامی یک کشور بایست تلاش کرد و کوشش به خرج داد. ملاها بیشترشان از این چیزها سر در نمی آوردند. (کسروی ج ۱ ص ۱۳۰) بخش بزرگ جمعیت ایران که به کیش شیعه است سه ماه از دوازده ماه سال را به سینه زنی و گریه و زاری و زیارت عاشورا و دعای ندبه پرداختندی یا در پای منبر ملاها به فضایل اهل بیت گوش دادندی یا پول گرد آورده به زیارت رفتندی. گذشته از این ها چند روز از سال را جشن گرفتندی و به بزرگان اهل سنت فحش دادندی. (کسروی ج ۱ ص ۱۳۱)
    می نویسد:
    «گفتگو از رفتار و زندگی ملاها به درازا می کشد. کوتاه سخن این که نیک وبد این طایفه جز به زیان مردم ایران نیست… نتیجۀ کار ملاهاست که مردم در این سرزمین نمی دانند که کشور و میهن چه معنایی دارد و آنان در این میان چه وظایف و چه حقوقی دارند. بسیاری از ملایان سخن از کشور و کوشش برای نگاهداری آن را بیدینی به شمار آوردندی. (کسروی ج ۱ ص ۱۳۴)

    «اگر راستش را بخواهیم نه بهبهانی و نه طباطبایی و نه هیچ یک از علمای نجف و دیگر علمای پشتیبان مشروطیت معنی درست آن را نمی دانستند [و نمی دانستند که مشروطه با فقه و شرع آنان سازگار نیست.] اینان را پریشانی ایران و غیرتمندی شان مشروطه خواه کرده بود. کسانی چون حاجی شیخ فضل الله که [بعدها مشروعه خواه شدند و خواستار ترویج شریعت گشتند] نه مشروطه خواهی را می دانستند که چیست و نه پریشانی ایران و مردم ایران برایشان در خور اعتنا بود. (کسروی ج ۱ ص ۲۸۷)
    می نویسد:
    «خاستگاه مخالفت ملایان با کتاب و روزنامه نیز این بود. کسی در روزنامه اش از شریعت یا ملایان سخن به میان نمی آورد. سخن از چگونگی آبادی کشور و گاه از درس خواندن دختران به میان می آمد. در روزنامه ها [و کتاب ها] سخن از چگونگی نیرومند شدن ارادۀ توده مردم به میان می آمد و این چیزی بود که نه شاه آن را برمی تافت و نه کسانی که خواستار ترویج شریعت بودند. ملایان در جنبش مشروطه به دیدۀ دشمنی به کتاب و روزنامه می نگریستند [چرا که زبان گستاخ مرجع قدرت نوینی بود که ملایان آن را تا آن روز سوار می شدند و با آن این جا و آن جا می رفتند.] «آزادیخواهان آن دلبستگی را که به میهنشان ابراز می داشتند نسبت به ملایان نداشتند. و این مایۀ رنجش آنان بود و این را دلیل بی دینی آنان به شمار می آوردند و شگفت این که به همه می گفتند بابی یا بهایی است. (کسروی ج ۱ ص ۲۸۸)

    «جنبش مشروطه خواهی را در ایران دسته اندکی پدید آوردند و توده انبوه معنی مشروطه را نمی دانستند که چیست. (کسروی ج ۱ ص ۲۵۹) آن هایی که اروپا دیده بودند مشروطه اروپایی می خواستند و اینان ولی گروه و دسته ای نبودند که حرفشان یکی باشد. بسیاری شان آگاهی شان سرسری بود. ملایان که گروه بزرگتری در میان پیشروان بودند و کار هم به دست ایشان بود به دو دسته بودند. یکی شادروانان بهبهانی و طباطبایی و همراهانشان چون آخوند خراسانی و حاجی تهرانی و حاجی شیخ مازندرانی و ملایانی که ایشان را همراهی می کردند بود. این دسته چون دلبستگی به کشور داشتند و آن را در دست دربار خودکامه قاجار رو به نابودی می دیدند خواستار مشروطه بودندی. بی آن که بدانند معنی اش و الزاماتش چیست. نه آنچه در اروپا بود را می خواستند و نه خودشان می دانستند که چه می خواهند و طرحی هم برای پیشرفت مردم و امور مربوط به کشور داری نداشتند. دستۀ دیگر [که بعدها مشروعه خواه شدند] ملایانی بودند که نه معنی مشروطه را می دانستند و نه برایشان مردم و سرنوشت مردم اهمیت داشت. رویکردشان به مشروطه هم برای برای رواج شریعت و قدرت گیری دستگاه خودشان و ملایان بود. (کسروی ج ۱ ص ۲۵۹)

    «کاری که بهبهانی و طباطبایی کردند بسیار ارجمند بود و بایست همیشه نام ایشان در تاریخ به بزرگی برده شود. این دو اما به درستی نمی دانستند که برای مشروطه شدن ایران چه بایست کرد. طرحی نداشتند. درکی هم از موضوع نداشتند. نتیجۀ کار ایشان از سویی به دایر شدن دارالشوری و نوشته شدن قانون منجر شد و این جا به پایان آمد. از سوی دیگر سبب شد که تا دیرگاهی در همه جا رشته امور در دست ملایان و روضه خوانان بیفتد و اینان از مشروطه این را می فهمیدند که برای رواج شریعت است. سخن از قرآن و حدیث به میان می آوردند و روضه خوانی را میان مردم ترویج می کردند. (کسروی ج ۱ ص ۲۶۱)

    «در میان اروپا دیدگان گاه سخن از میهن دوستی و جانفشانی در راه میهن به میان می آمد و اینان کارخانه و ماشین و کشیدن راه آهن را از الزامات مشروطه خواهی به شمار می آوردند. (کسروی ج ۱ ص ۲۶۲) اینان نواندیشانی بودند که نه راهی برای پیشرفت مردم و کشور می یافتند و نه راهی برای آن که بکوشند تا مردم را گرد آرای خود فراهم آرند. اینان پیوسته از میهن دوستی و ترویج دانش سخن می گفتند و مردم را برمی انگیختند ولی ساز و کار آن را نداشتند تا کاری را بیاغازند و به پیش برند. رفته رفته کارشان به ستایش دشت و کوه و بیابان و آب و هوای میهن کشید و میهن دوستی برایشان شعر خوانی و شعر سرائی برای میهن و دلبستگی های گزافه آمیز شاعرانه نسبت به میهن شد. (کسروی ج ۱ ص ۲۶۲)

    «انبوهی از آزادیخواهان هم جز بدگویی از محمد علی میرزا و گلایمندی و ناله از خودکامگی کار دیگری نمی دانستند و نمی کردند و بد گویی از محمد علی میرزا را نشانه آزادیخواهی خود می دانستند. (کسروی ج ۱ ص ۲۶۲)

    «با آغاز مشروطه می بایست دانسته های نوینی در بارۀ زندگی آزاد [بدون قیّم] و چگونگی اداره کشور و حقوق مردم و دولت پدید می آمد و جای دانسته های پیشین را نزد مردم می گرفت. کسانی که پیشرو مردم بودند و بایست این چیزها را می دانستند و به مردم می آموختند خودشان چون خبر از این معانی نداشتند هر کس از اندیشه خود معنایی به آن دادندی و کوشیدندی تا مشروطه را از معنی درست آن بیرون آوردندی و هر کس به دلخواه خود معنی دیگری به آن دادندی و بدینسان مشروطه را چیز بیکاره ای کردندی. روشن تر بگویم: به جای آن که پیروی از آیین مشروطیت کنند کوشیدند تا آن را پیرو رفتار و شیوه زندگانی خود کنند. (کسروی ج ۱ ص ۲۷۵)

    سخن پایانی
    موعظۀ عیسی مسیح
    +++++++++++++++++++++
    متّی در فصل ۵ انجیل خود می نویسد:
    روزی جمعیتی انبوه گرد آمده بود. مسیح همراه شاگردان به فراز تپه ای شد و به سخن ایستاد و گفت:
    خوشا به حال کسانی که نیاز خود به خدا را احساس می کنند؛ زیرا که ملکوت آسمان از آنِ ایشان خواهد بود.
    خوشا به حال سوگواران؛ که تسلی خواهند یافت.
    خوشا به حال آنانی که گرسنۀ عدالتند؛ که سیر خواهند شد.
    خوشا به حال آنانی که مهربانند و اهل رحمند؛ که به آنان رحم خواهد شد.
    و خوشا پاک دلان؛ که خدا را خواهند دید …

    [گفته اند که؛]
    شما [روحانیان] نور جهانید و از شما خواسته اند تا خانه تان را بر بام بسازید تا همگان شما را ببینند!
    و چرا نه؟ چراغ را که روشن می کنند برای آن است که روی چراغدان بگذارند؛ نه زیر آن پنهانش کنند!
    بکوشید رفتارتان چنان باشد تا الگوی دیگران گردید.
    چندان که دعاگویتان گردند؛
    و خدا را شکر کنند.
    [گفته اند که؛]
    شما [روحانیان] نمک جهانید؛
    مباد بگندید! تا لگد کوبتان کنند و شما را دور بریزند!

    (انجیل متی ؛ فصل ۵)
    [گزارۀ آخر در متن اصلی در میانۀ موعظۀ مسیح آمده است.]

    با احترام
    داود بهرنگ

    منابع
    ۱- تاریخ بیداری ایرانیان ـ به قلم ناظم الاسلام کرمانی ـ به اهتمام علی اکبر سعیدی سیرجانی ـ
    انتشارات بنیاد فرهنگ [با همکاری انتشارات آگاه و انتشارات لوح] ـ تابستان ۱۳۵۷ (سه جلد در یک جلد]
    ۲- تاریخ انحطاط مجلس – احمد مجد الاسلام کرمانی – ناشر: دانشگاه اصفهان.
    ۳- تاریخ مشروطۀ ایران – نوشته احمد کسروی – جلد اول – انتشارات امیر کبیر ۱۳۶۳
    ۴- خاطرات حاج سیاح – به کوشش حمید سیاح

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

آری ای پیامبر بزرگ! آن‌چه عرض شد گوشه ناچیزی از تحریف دینی است که قرار بود پیام رستگاری و شکوفایی باشد اما به دلیل برداشت‌های کج شخصی به قفسی مبدل شده که دست کم در ایران ۸۰ میلیون انسان در آن اسیرند. حال شما بفرمایید ، آیا ما باید در سوگ غمناک رحلت شما ناله سر دهیم ؟ یا شما باید به زندگی دردآوری که ما بدان مبتلا شده ایم اشک بریزید؟…

ادامه »

به سرکوب‌گران مستبد امروز ایران می‌گویم تیر اندازی به سوی مردم معترض جنایت است. تفنگ‌های خود را زمین بگذارید به مردم بپیوندید. اگر چنین جرأت و جسارتی در خود نمی‌بینید لا‌اقل از فرمان مافوق خود تمرد و از دستور آنان سرپیچی کنیم. بدانید در مقابل مردم که صاحبان این کشورند، ایستادن و به گلوله‌بستن آنان عاقبت سوء و بسیار نکبت‌باری برایتان خواهد داشت. این نظام اصلاح‌ناپذیر دیر یا زود سقوط می‌کند…

ادامه »

ایران وارد دوران جدیدی شده است. خون ژینا معنای حیات و نیز حیات سیاسی را برای مردم شریف مظلوم ایران عوض کرد. هر کنشگر حزبی و سیاسی اگر سکوت کند برای همیشه مقهور، مطرود و مغبون خواهد بود. نوشتن از «حجیت شرعی» در برابر «خون مظلوم» که زیره به کرمان بردن است، اما انفعال یا سکوت در برابر این رخداد بزرگ تاریخ، پایان عمر سیاسی هر اصلاح‌طلب واقعی خواهد بود…

ادامه »