جوانی علیرضا رجایی و شانه های ضحاك

انتشار دو عکس از علیرضا رجایی مربوط به پیش و بعد از چهار سال زندان گویاترین تصویری است که بیان می کند در این چند سال چه بر سر اقلیم و مردم ایران آمده است. تصویر اول جوانی رشید از مردم ایران است که می تواند نماد سلامتی و  شادابی و آگاهی در قامت یک پدر، یک همسر یا یک فرزند شایسته ایرانی باشد. عکس دوم بدون توضیح، تصویر آن چیزی است که از علیرضا رجایی باقی مانده است. یعنی نویسنده و روشنفکر بیمار و شکسته ای که پیش از زندان مدیریت انتشاراتی گام نو را بر عهده داشت، اما آثار چهار سال زندان دردناک شاید هرگز از زندگی او پاک نشود.
 مقایسه دو تصویر علیرضا رجایی قبل و بعد از زندان٬ یادآور آن افسانه ایرانی است که اهرمن پس از بوسه ای بر شانه های ضحاک، او را نماینده خویش در اقلیم ایران ساخت و آن دو ماری که بر شانه های ضحاک روییدند روزانه با مغز دو جوان ایرانی، تو بخوان امثال علیرضا رجایی تغذیه می شدند تا مارها خود ضحاک را هلاک نکنند. هر ملکی که امثال علیرضا رجایی هاو ضحاک هاي مار به دوش داشته باشد، بی تردید در ضمیر خود کاوه هاي آهنگری دارد که دیر یا زود ظهور خواهند كرد و بساط ظلم را بر خواهند چید. امید است کاوه آهنگر دوران جدید مردم ایران، این بار از صندوق آرا ظهور کند.

شهرت علیرضا رجایی از انجاست که در انتخابات مجلس ششم با دست بردن در آرای مردم تهران، حداد عادل را جای او به مجلس فرستادند. رجایی از آن فعالان سیاسی بود که بازجوها برای آزار و اذیت و شکنجه روانی بیشتر از هیچ فشاری بر خانواده و همسرش دریغ نکردند. بازجوها بویژه برای از هم گسیختن شیرازه خانوادگی٬ چنان مزاحمت هایی برای همسر او ایجاد  کردند که به توصیه خود علیرضا رجایی، همسر و فرزندان او برای در امان ماندن از آزار بازجوها کشور را ترک کردند.

برنامه ریزی دستگاه اطلاعات در قوه قضاییه برای فروپاشی شیرازه خانواده زندانیان سیاسی و عقیدتی در شرائطی است که نظام های حقوقی پیشرقته  با ملاحظه حقوق بشر، هر چه بیشتر تلاش می کنند تا اگر برفرض جرمی هم صورت گرفته باشد امنیت خاطر زندانی و خانواده او هر چه کمتر مختل شود و هنگامی که او دوران محکومیت خود را به اتمام می رساند مانعی بر سر راه بازگشت او به زندگی عادی وجود نداشته باشد. نه اینکه شرایطی را برای زندانی فراهم کنند تا سلامتی روحی و جسمی او چنان دچار آسیب شود که در مورد علیرضا رجایی اتفاق افتاد.

مقایسه نظام قضایی ایران و یک نظام قضایی مدرن *

ده سال پيش به يک آرشيتکت اتريشي ماموريت داده شد تا بر اساس بندي از يک اعلاميه مشهور حقوق بشر يک مجتمع قضايي و زندان در اتريش بسازد. آن بند حقوق بشری این بود که «همه انسان ها آزاد به دنيا مي آيند و از بدو تولد از حقوق و هويت انسانی برابر برخوردارند.»
زندانی که ساخته شد جديدترين استانداردهای حقوق بشر در آن لحاظ شد و مسوولان دادگستری اتريش اصرار داشتند ساختمان آن بتواند تحقق عيني يک جمله ديگر از اين اعلاميه نيز باشد. يعنی «هر انسانی که به هر دليلی از آزادی محروم می شود مستحق رفتاری انسانی و مستحق احترامی است که در شأن نوع بشر است.»
بر اساس ايده يی که بنيان آن را دو جمله فوق بنا گذاشت بدون استفاده از سيم خاردار زندانی ساخته شد که بيشتر از ديوار بتوني و فولاد، در آن از شيشه و چوب استفاده شد .
معماری زندانی که یک آرشیتکت به نام جوزف هو هنسين ساخت به شکلی بود که در روز، از هر طبقه آن می توان افق شرق و غرب را ديد و در شب، از هر افقی می توان به درون زندان نگاه کرد.
20 سال پيش پس از فروپاشی ديوار برلين و نابودی حکومت کمونيستی آلمان شرقی آرشيتکت های آلمانی برای تاکيد بر مبارزه با استبداد و اصرار بر دموکراسی و نهايت شفافيت سياسی بنای بوندستاگ يا پارلمان آلمان را در برلين ساختند که سراسر از شيشه و آينه بود. از شيشه برای مخالفت با باندبازی درون حکومتي و تاکيد بر اينکه نبايد چيزی در پارلمان پنهان بماند و از آينه با اين عنوان استفاده شد که پارلمان بايد انعکاس تام و تمام گرايش های فکری جامعه باشد.

پس از ساختمان شيشه يی پارلمان آلمان متحد، زندان لئو بن دومين بنای معروفي است که طی چند دهه گذشته در تاکيد بر حقوق انسانی آحاد بشر ساخته شده است. ساختن زندان شيشه يی لئو بن نماد بروز انقلابی در نحوه نگرش به جرم و رابطه حکومت با مجرم در دوران جديد نيز هست، زيرا زندانيان اين زندان برخلاف آنچه مرسوم و پذيرفته شده است از اتاق های بسیار پرنور بهره می برند.
ديوارهاي شيشه يی تمام قد زندان به زندانیان فرصت می دهد به طلوع و غروب آفتاب خوب بنگرند و بينديشند و برخلاف آنچه در ديگر زندان های اين کره خاکي مرسوم است، زندانيان تنها نمی مانند و دلتنگ هم نمی شوند زيرا در صورت تمايل می توانند برای 24 ساعت خانواده خود را در زندان ميهمان کنند.
مسوولان زندان همچنين به آنها اجازه داده اند راديو و تلويزيون و تلفن همراه داشته باشند. زندانيان فضاي ورزشی خوبی دارند، می توانند درس بخوانند و به اينترنت هم دسترسی دارند. معمار اين زندان معتقد است من در بنا گذاشتن اين ساختمان فقط يک ايده داشتم و آن اينکه تکه هايی از ابنای بشر که خداوند خالق آنان است قرار است برای مدتي در ساختمانی که من ساخته ام زندگی کنند. بنابراين تا حد امکان سعی کرده ام برای آنها رفاه و امنيت ايجاد کنم. البته رفاه و امنيتی که کمی آن طرف تر با اقدامات امنيتی حفاظت می شود. يعنی حداکثر آزادی زندانی در درون و حداکثر حفاظت از بيرون.

بسياری از کسانی که ساخت اين زندان آنها را متعجب کرده آن را هتل پنج ستاره نامیده اند. هتل پنج ستاره يی که اکثر ساکنان آن پس از اندک زمانی بی ترديد درمی يابند در هر حال زندان، زندان است و فلسفه بنا نهادن آن سلب آزادی يک نفر است به خاطر نقض يا ناديده گرفتن حقوق ديگران.

ساختن زندان هتل پنج ستاره ثمره يا اوج دستاورد نهادهای حقوقی و مدافعان حقوق بشر است که معتقدند آزادی نوع بشر و احترام به انسان اصلی است که تفسير و حاشيه برنمی دارد. دستگاه های قضايی و نهادهای مدنی در اتريش معتقدند ارتکاب جرم از سوی ابنای بشر و اعمال مجازات مدنی و محروميت نبايد عاملی باشد برای پايمال شدن يک حق انسانی ديگر.
بر اساس استانداردهاي جديد حقوق بشر و به لحاظ اينکه شمار زندانيان سياسي در کشورهاي در حال توسعه و زندانيان عادي در کشورهاي پيشرفته در حال افزايش است بايد راهي پيدا کرد تا اعمال مجازات و حبس و تاديب سبب انکار حقوق انساني شهروندان نشود. و حتي در بدترين شرايط، يک زنداني بايد همچنان عضوي از اجتماع يا شهروندي تلقي شود که پس از گذراندن دوراني از محکوميت، بي واسطه به اجتماع بازگردد و زندگي عادي خويش را از سر گيرد.
ساختن زنداني که ديوارهاي آن تمام قد از شيشه ساخته شده براي تاکيد بر اين اصل است؛ کسي که بازداشت يا زنداني مي شود يکي از آحاد محروم اجتماع است که جدا شدن او از زندگي عادي و دوستان و اقوام مجازات او را آغاز مي کند. منطبق بر معيارهاي جديد حقوق بشر، وقتي جرمي واقع شده و با جدا کردن افراد از جامعه مجازات را آغاز مي کنيم ضرورتي ندارد با معماري هاي خشن و اتاق هاي دربسته و تاريک يا سلول انفرادي اين مجازات را تشديد کنيم.
تئوري هاي جديد همچنين معتقد است جنس و حقوق کسي که محکوم مي شود و کسي که فرمان محکوميت را صادر مي کند يکي است. به لحاظ انسان و شهروند بودن همه افراد اجتماع، تفاوتي بين مجرم و متهم و نيز قاضي صادرکننده حکم وجود ندارد. اگر اينچنين است، چه ضرورتي دارد مجرم يا متهم را به صرف ارتکاب يک جرم در شرايطي نگه داريم يا در جايي حبس کنيم که به لحاظ شکل و امکانات تفاوت فاحشي با زندگي قاضي صادرکننده حکم داشته باشد.
بر اساس تئوري هاي جديد حقوق بشر و در توضيح محکوميت هاي جرائم عادي، حتي به فرض ارتکاب يک جرم، بايد شرايطي براي نگهداري زنداني فراهم شود تا فشار اقامت در زندان و دوري از اقوام، وي را به خلافکاري غيرقابل اصلاح و کينه جو مبدل نسازد. یا پس از آزادی از زندان زندگی و خانواده اواز هم نپاشد.
علاوه بر اين، حتي اگر در نحوه دادرسي و رسيدگي به پرونده يک زنداني خلافي صورت نگرفته باشد حقوق زنداني حداقل براي احترام به نوع بشر بايد به صورت تمام و کمال رعايت شود زيرا اگر همه آحاد اجتماع از امکانات و تسهيلات برابر و يکسان برخوردار بودند که ديگر جرمي صورت نمي گرفت و کسي خلافکار نمي شد.
يعني وقتي در جامعه ای مي توان براي سارق و خلافکار زندان شيشه اي ساخت تا هنگام غروب دلتنگ نشود دیگر زنداني سياسي يا عقیدتی وجود نخواهد داشت زيرا کسي که بر اساس اعتقادها و باورهاي خود بر امر يا تغييري اجتماعي يا موضوعي سياسي مرتبط با روابط قدرت حاکم به جدل مي پردازد يا اصرار مي کند، راهکار برخورد با او دعوت از قضاوت افکار عمومي و توسل به صندوق آرا و شفافيت سياسي است نه زندان يا محکوميت.  و اگر يک مجرم و سارق به خاطر انسان بودن و براي رعايت احترام به انسان بايد مورد مراقبت قرار گیرد٬ بی تردید کسی که  عقيده يي متفاوت از باورها و آرمان حاکم اصرار مي ورزد بايد مورد مدارا قرار گيرد و تکريم.

* اين بخش از يادداشت تكرار حكايتي است كه شش سال پيش در روزنامه اعتماد نوشته بودم و گويا هيچ وقت بنا نيست كهنه شود و نامكرر.