روز آمدنِ هیچ

محمد رهبر

از خمینی چه می‌دانیم ؟ هیچ. هنوز شجره روح‌الله خمینی که شاخه‌ای در هند داشت، نامعلوم است.
نمی‌دانیم چگونه پس از ۱۵ سال تبعید و بی‌خبری یک‌باره در سال ۵۶ نامش چون وردی بر جان ما ایرانیان افتاد که می‌دانیم حافظه تاریخی‌مان به ماه و سال نمی‌رسد.

مریدانش گفته‌اند که شورانگیزی این پیرمرد کار خدا بود و خود او نیز همه رفتار و حرکات و سکناتش را یک‌سره به خدا حواله داد. حال ۳۸ سال گذشته است از آمدن خمینی و آن حکایت ضمیری که به خبرنگار و در هواپیما گفت.
-چه احساسی دارید از اینکه به ایران باز می گردید؟
-هیچ

این «هیچِ» عارفانه پس از این همه سال جلوه‌ای دیگر هم پیدا کرده است، شاید که این هیچ از ندانستن می‌آمد و در چشم عارف‌پرور ایرانی به استغنا و مرحله فنا تعبیر شد.

خمینی انگار در صداقتی غیرعمد، خبر از درونش می‌داد که هیچ نمی‌داند چه باید کرد و چگونه حکومتی بر پا خواهد شد و تنها می‌داند که همه چیز از این تاریخ به بعد بر مدارِ هیچ می‌گذرد.

چه انتظار سخیفی داشته‌ایم که اگر زیر درخت سیب و در نوفل لوشاتو گفت که دموکراسی می‌خواهد مثل همین که در فرانسه است، باور کردیم.

مگر این پیرمرد چه چیزی از دموکراسی می‌دانست و چه شناختی از فرانسه و اروپا و فلسفه سیاسی غرب داشت که این‌همانی‌اش با قید اسلام را به حساب جمهوری دموکراتیک بگذاریم.

خمینی در کدام دنیا زندگی می‌کرد و چه کتابی می‌خواند و با چه کسانی نشست و برخاست داشت. عمر بلندش در حوزه علمیه گذشته بود و دنیای کوچکش از قم بود تا نجف.

اگر که نعمت تبعید نبود، در همان قم می‌ماند و در سلک علمای عزلت گزیده‌ای که درس و منبری خلوت دارند و شاید در دل حسرت مرجعیت، نامش در یکی دو حجره دفن می‌شد.

درست است که فلسفه خوانده بود اما ذهن‌اش به کدام مساله تازه فلسفی مشغول بود؛ جز اینکه هنوز که هنوز است مساله فلسفه اسلامی وجود و ماهیت است و اینکه ملاصدرا درست می‌گفته یا میرداماد.

خمینی پرونده تنکِ فلسفه سیاسی شیعه را در عبارت ولایت فقیه جمع‌بندی کرد و در نجف کمی درباره‌اش گفت و خلاص.

فارابی از افلاطون آموخته بود که فیلسوفان صالح‌ترین مردم به حکمرانی هستند و این حکم معلم ثانی در فرهنگ تشیع با امام و ولایت آمیخت و خمینی با چند نقل و نقب به امام زمان ، فقیه را بر جای فیلسوف نشاند.

آن امام اهل بحث و مجادله هم نبود، شاگردش منتظری گفته است که هیبتی داشت که همان چند طلبه‌ای که پای درس‌اش می نشستند را از سوال پشیمان می‌کرد و گاهی میان بحث، فرمان به خاموشی می‌داد و می‌رفت.

حرف زدن با او سخت بود، حتی وقتی هیچ قدرتی نداشت و به مرجعیت هم نرسیده بود. منتظری گفته است که او و مطهری چه‌طور دنبالش راه افتاده‌اند بلکه سر صحبتی باز کنند و با چه مصیبتی خنده‌ای بر لب روح‌الله آورده‌اند.

مردی عبوس و تلخ بود که از جماعت می‌گریخت. در این همه حکایات که از امام گفته‌اند، نشنیده‌ایم که دوست و محفلی داشته باشد. در عهد مرجعیت آیت‌الله بروجردی، خمینی از معدود کسانی بود که رابطه‌اش را با مرجع تامه شیعه قطع کرد و این قهر مداوم را تا مرگ بروجردی ادامه داد.

مقام فقهی‌اش آن‌قدرها نبود که پس از بروجردی به مرجعیت برسد و اگر که ورودش به سیاست نبود و بیم آن نمی‌رفت جانش در خطر باشد، امثال گلپایگانی و شریعتمداری ، صحه بر مرجعیت‌اش نمی‌گذاشتند، چه بنا بر سنتی که از مشروطه مانده بود، مراجع مصونیتی داشتند و همین مرجعیت سیاسی، جان خمینی را نجات داد.

خمینی آخوندی سیاسی بود اما این سیاسی‌بودن به معنای شناخت از سیاست و سیاست‌مداری نیست. اگرچه بارها نام مدرس را برده است اما هیچ‌گاه علاقه ای نداشت تا به سبک مدرس وارد سیاست شود. مدرس کار جمعی و حزبی می‌کرد و در گود سیاست وارد می‌شد و خطابه می‌خواند. خمینی اما بیش‌تر راه شیخ فضل‌الله می‌رفت که حقی برای روحانیت در حکومت بخواهد. بازی‌گر سیاست نبود بلکه مهاجمی بود که یک تنه بر سیاست می‌تاخت به قصد بر اندازی.

اولین حمله‌اش به سیاست از جبهه‌ای ارتجاعی بود و مخالفتش با رفراندم لوایح شش‌گانه از همان منظر شیخ فضل‌اللهی. با الغای ارباب رعیتی و حق رای زنان مخالفت کرد.

انفرادی بودن در سیاست بیش از آنکه همکاری بطلبد، جذب مرید می‌کند. این است که علاقه‌ای نداشت تا با نهضت آزادی و بازرگان در همان سال‌های مبارزه ملاقاتی کند. بعدها نماینده مجاهدین خلق را از خانه‌اش در نجف راند. به ملیون هم ابدا علاقه‌ای نداشت. هیچ‌گاه درباره مصدق اظهارنظر مثبتی نکرد.

در ذهن خمینی، ایرانی وجود نداشت. آن امام هنوز در دوران ممالک اسلامی سیر و سلوک می‌کرد و با مفاهیم تازه‌ای مثل دولت–ملت سخت بیگانه بود.

اطلاعاتش از جهان بیرون از حوزه، محدود می‌شد به روزنامه‌ای که می‌خواند- همین روزنامه خواندن در حوزه علمیه هم گویا شاهکاری بوده است و مذموم تلقی می‌شده – کمی هم رادیو بی‌بی‌سی گوش می‌کرد و می‌توانیم مطمئن باشیم علاقه‌ای به مطالعه آنچه روشنفکران می‌نوشتند، نداشت و تصور می‌کرد همین کفایه و اصول و منظومه ، دنیا و آخرت را کفایت می‌کند.

با این‌حال یکی دو کتابی و چند نفری را از این جماعت روشنفکری می‌شناخت. یک‌باری جلال آل‌احمد به حضورش رسید و گویا غرب‌زدگی را خوانده بود و ای بسا که این کتابِ علیل، نوعی جهان‌بینی دل‌خواه و سیاه و سفید به آیت‌الله داد که پس از انقلاب بارها تکرارش کرد.

غرب مجموعه‌ای بود از رذایل که آمده است و شرق باکره را ملکوک کرده است و ذهن مسلمانان را تسخیر کرده و این میانه روشنفکران عمله تمدن غربی هستند و میکروب‌هایی که از طریق دانشگاه و سینما و جراید به تن پاک جامعه تزریق می‌شوند.

شریعتی هم چشم آیت‌الله را گرفته بود از این جهت که شوری به پا می‌کرد و از اسلام تیغ بُرانی می‌ساخت برای انقلاب. خمینی اصطلاحات شریعتی را گرفت و نامی از او نبرد و در سکوتی هوش‌مندانه هم شریعتی را مصادره و هم معلم انقلاب را اخراج کرد.

کسروی هم از روشنفکران نگون‌بختی بود که خمینی او را می‌شناخت، در کشف الاسرار بی‌اینکه پاسخی به گفته‌های کسروی بدهد، نثر کسروی را به زبان یاجوج و ماجوج تشبیه کرد و شکوه سر داد که آیا میان مسلمین کسی نیست که این مرد را سر جایش بنشاند.

آن امام در قبال هر نقدی بی‌طاقت بود و حربه سنتی تکفیر را که از حوزه آورده بود تا به آخر عمر در جماران نگاه داشت.

خمینی از دنیای تازه چیزی نمی‌دانست و نمی‌خواست که بداند. اعلامیه حقوق بشر را نخوانده بود چه این‌که حتی یک‌بار هم در این‌باره نظری نداد. از تاریخ کشورهای دیگر و مبارزات مسالمت‌آمیز گاندی و نلسون ماندلا چیزکی شنیده بود و آن راه و رسم به دلش نمی‌نشست. داستان و رمان نمی‌خواند، اهل سینما نبود و همان یک‌بار که فیلم گاو مهرجویی را دیده است یک اتفاق تاریخی محسوب می‌شود.

می‌توان مطمئن بود که چیزی از اوپک و قیمت نفت و جهان دو قطبی و ساختار سیاسی آمریکا نمی‌دانست ، چه‌این‌که یک‌بار به منتظری که اصرار می‌کرد گروگان‌های آمریکایی در دوران کارتر آزاد کنند تا حزب دموکرات که با انقلاب سر سازگاری دارد ، بماند، گفت که از این غیب‌ها چیزی نمی‌داند.

سیاست برای خمینی حفظ قدرت در دایره دین و فقیه و احیانا سپردن حکومت به امام زمان بود. انگاری که ولایتِ امت، ودیعه‌ای از آسمان رسیده بود که باید روی دست مردم می‌رفت تا هدیه می‌شد به دستان امام غایب که اتفاقا او نیز مثل خمینی روزی از آسمان می‌رسید و بی‌اینکه هیچ‌چیز بداند از تاریخی که در غیبتش گذشته ، یک‌باره و یک‌سره در متن حکومت می‌ایستاد.

اگر خمینی تبعید نمی‌شد و در همان قم می‌ماند و ای بسا اعتراض هم می‌کرد و در خانه‌اش بار عام می‌داد تا همه بیایند و این پیر مستور را ببیند این همه واله و شیدا نداشت.

خمینی جذابیتِ نشناختن بود و آن حس غریب که آدم‌ها به سوار اسب سفید رویاها دارند را بیدار می‌کرد، عشقِ به هیچ.

تلگرام
توییتر
فیس بوک
واتزاپ

11 پاسخ

  1. یک کارى نکنید که اونها بگویند اینها از اونها بدترند
    دانشگاه اگر دانشگاه نباشد دانشگاه نیست
    خداوند اینشالا همه ما را آدم کند

    فیلسوفى بود این آیت اله

  2. من در جایی دیگر هم نوشتم که کتابی که آقای خمینی از آل احمد خوانده به روایت شمس آل احمد ، کتاب خسی در میقات بود نه غربزدگی. کاش همان غربزدگی را خوانده بود.

  3. مقاله جالبی بود
    واقعیت آن است که ما جوانهای آن سالها بیشتر احساسی بودیم تا منطقی
    ما متاسفانه به روحانیون اعتماد کردیم وبه شخصی چون خمینی عشق می ورزیدیم .
    ما آنقدر بی منطق بودیم که فکر نمی کردیم این خمینی که بلد نیست یک جمله فارسی را درست ادا کند چرا باید امام ما باشد ؟ ما بی سوادی خمینی را حمل بر ساده گی و مردمی بودن او می دانستیم . ما دقت نمی کردیم که خمینی گاهی از این همه نادانی ما در دل به ریش همه ما می خندید و رودر رویمان هم به ما لبخند می زد و در دلش می گفت : بابا اینا دیگه کی ان ؟ ما دروغهای شریعتی و مطهری در نفی تاریخ گذشته مان را عین حقیقت می دانستیم و با رگهای برآمده گردن از آنها دفاع می کردیم . خود کرده را تدبیرنیست .
    امید ما به تکنولوژی های ارتباطی برای رسوایی هرچه بیشتر این آخوندها و نابودی آنهاست .
    تنها همین فضاهای مجازی برای ما مانده که باید هرچه بیشتر و بهتر از آنها استقاده کنیم .

  4. معلوم میشود که بیشتر نیروهای بحرکت در آمده در سال ۵۷ جوانان یا افراد کم سواد بود ه اند که چیز زیادی از گذشته نخوانده و نشنیده بوده اند و هیجانی و عاطفی و با فطرتی جویای حقیقت و مجذوب ظاهر رهبری …

    نابودی سریع هشدار دهندگان بعد از شروع حرکت و دام جنگ ایران و عراق و نابودی فریب خوردگان و به سراب رسیدگان جوان تثبیت کرد آن چه را که باید تثبیت میشد…

  5. خمینی کسی بود که به صراحت نظرش را گفت ” ولایت فقیه از امور اعتباری عقلایی است و واقعیتی جز جعل ندارد . جعل یعنی قراردادن قیم برای صغیر .قیم ملت با قیم صغییر از لحاظ وظیفه و موقعیت هیچ تفاوتی ندارد والسلام .” حکومت اسلامی نشر سال ۱۳۴۶ . در باره او و ضد ایشان بسیار نوشته شده است . او رهبری کریزماتیک بود که در دل توده های انبوه نفوذ کرد . تود ه هایی که فریاد سر می دانند ” شعار هر مسلمان خمینی است و قران” . جوانانی که از زبان شریعتی ” بازگشت به خویشتن ” را شنیده بودند. همان ها که می خواستند در کارخانه ادم سازی حکومت اسلامی اینده بدل به “انسان شیعه نو” شوند . سخن در باره ایت الله بسیار گفته شده است اما بر خلاف محققان غربی که کوشیدند به بررسی رواشناسی جمعی و جامعه شناسی توده ای انبوه مردمانی دست یازند که به پیروی از رهبران کرزیماتیک پرداختتد و در اعمال انها همدست شدند. اما در ایران کوشش اندکی در اینباره صورت گرفته است . در سنت سیاسی ایران هنوز نظریه ملت درست کردار اما فریب خورده و رهبر سیاسی نادرست ریشه ای ژرف دارد که از شناخت درست وضعیت سیاسی اجتماعی جلوگیری می کند .

  6. تا به امروز مطلبی اینچنین صادقانه و دقیق در باره ی خمینی نخوانده بودم. دست مریزاد

  7. مقاله جالبی بود. ممنون. احتمالا بخاطر همین ناشایستگی بود که غرب و در راس آن امریکا ترجیح دادند که شاه زودتر برود وگرنه با بالا رفتن شناخت مردم از این هیچ دان و اطرافیانش رهبری انقلاب به دست نا اهلان (از دید غرب) خواهد افتاد. و چقدر بزرگ بود نقش اطرافیان کراواتی خمینی در شناساندن فواید این هیچ دان به غرب!

  8. سلام خداقوت .باعرض معذرت جناب رهبر شما چه گلی برسر ماملت زدید گرتوبهترمیزنی. بستان بزن

دیدگاه‌ها بسته‌اند.

درآمد در یادداشت پیشین (منتشر شده در تاریخ ۵ مهر ۱۴۰۱ در زیتون) تحلیلی ارائه شد و وفق آن ادعا شد که مراجع دینی و علمای مذهبی شیعی در ایران به دلایلی نمی توانند در

ادامه »

بر اساس پژوهش‌های متعدد و تجربه زیسته مشترک همه ما، نظام آموزشی در دین‌دار‌کردن نسل جوان، شکست بزرگی خورده اما شما باز هم بدون

ادامه »

ظریفی در یکی از شبکه‌های اجتماعی نوشته بود «نه تنها بیزارم از این اسلامتون، بلکه بیزارم از اون یکی اسلامتون که می‌گید این اون نیست». نویسنده‌ی پیام به ظرافت تمام تفکیک میان «این» اسلام و «آن یکی» اسلام را، اگرچه نا-هم‌دلانه، یادآوری کرده است؛ بخشی از پروژه‌ی نواندیشان دینی را!

ادامه »