جنبش‌اجتماعی طاها پارسا

آن‌گونه که از مدیریت، موفقیت و یا شکست یک سازمان سخن می‌رود، نمی‌توان از رهبری، موفقیت و یا پیروزی یک جنبش سخن گفت. اصولاً به‌کارگیری اصطلاحات مدیریت سازمانی در تحلیل جنبش‌های اجتماعی با تردید جدی روبروست. در جنبش‌ها اصطلاحاتي چون استراتژي، تاكتيك، مدیریت، عضويت، تقسيمِ كار و حتي موفقيت و شکست یا غایب‌اند و یا به نحوی متفاوت و با تعابیری مختلف به‌کار می‌روند.

رویکردِ هویت‌محور، در توجیه رفتار و ساختار و اهداف جنبش‌هاي اجتماعي مدرن کارکرد مناسبی دارد و امکان مطالعه‌ی جنبش‌ها را به مثابه‌ي یک شبکه فراهم می‌سازد؛ شبکه‌ای که نه تنها در ساختار، بلکه در بَرساختنِ هویت، تعیین اهداف و شیوه‌های اعتراض به منطقِ شبکه وفادار است. با اين رويكرد، جنبش‌هاي اجتماعي «شبكه‌هاي غير رسمي» مبتني بر «اعتقادات و اهداف مشترك» تعريف مي‌شوند كه حول موضوع «منازعه» ايجاد شده و از اشكال گوناگون «اعتراض» بهره مي‌گيرند.

یکی از جدیدترین رویکرد‌ها به جنبش‌های اجتماعی و به‌خصوص جنبش های مدرن، رویکرد «هویت‌محور» است . در این رویکرد، جنبش اجتماعی منازعه‌ی میان هویت‌های مقاومت در برابر هویت‌های مشروعیت‌بخش است و هویتِ مقاومت برساخته‌ای است که از ابتدا تا انتهای جنبش شکل می‌گیرد.

هویت‌ها برساخته‌ می‌شوند و بر اساس آن‌ها افراد یک جامعه و گروه‌های مختلف تعریف می‌شوند. «برساختنِ هویت » به معنای ایجاد یک مرز با دیگری است. یعنی «هویتْ» همان مرزی است که در یک زمان یا مکان، «ما» را از «غیر/دیگری» جدا می‌کند. منازعه هم یک مفهوم هویت‌ساز است. در منازعه ما به دیگران در یک موضوع اعتراض می‌کنیم و بی‌طرف‌ها هم تماشاگرند و یا نسبت به منازعه بی‌توجه‌اند..

هرگاه ارزش‌ها و هنجارهای یک جامعه وارد منازعه شوند یا هنجارها کارکرد مناسبی نداشته باشند و یا جامعه مجبور به استفاده از یک کالای جدید شود، امکان ظهور جنبش‌های اجتماعی وجود دارد و شدت و وسعت آن‌ها به ظرفیت و گشودگی نهادهای رسمی بستگی دارد. گاهی نیز در جامعه ارزش‌های جدیدی شکل می‌گیرد و یا تفسیر‌های جدیدی از ارزش‌ها تولید می‌شوند که…

جنبش‌هاي اجتماعي همواره در حال «منازعه» با حکومت‌ها هستند. حل مسالمت‌آمیز این منازعه نیازمند زبانِ مشترک، گفت‌وگو و مذاکره است. در آغاز این زبان مشترک وجود ندارد. حکومتْ جنبش را آشوب و اغتشاش و خواسته‌های جنبش را غیرقانونی و رفتار آن را قانون‌شکنی می‌نامد و برخورد با آن را حق خود و اجرای قانون می‌داند. جنبش‌ها نیز حکومت را در موضوعِ منازعهْ نامشروع و

هنگامی که نهادهای رسمی برای مشارکتِ عمومی ظرفیت لازم را ندارند و هنجارهای موجود برای تعامل جامعه و دولت از کارآمدی کامل برخوردار نیستند، جنبش‌های اجتماعی با افزایش مشارکت، دموکراسی را تقویت می‌کنند و به حل بحران در جامعه به روشی دموکراتیک کمک می‌کنند.

نهادها بر اساس قانون تشکیل می‌شوند و حقوق مدنی دارند اما حقوق طبیعی ندارند، همان‌طور که وجدان ندارند. «وجدان» قوه‌ی تشخیصِ فردی است که خاص انسان است. وقتی می‌گویند «فرشته عدالت کور است» یک معنایش این است که نهادِ قانون وجدان ندارد. نهاد دولت هم وجدان ندارد. حتی شورایی که از آدم‌های با وجدان تشکیل شده‌است، وجدان ندارد.

نگرش سياسي در اين رويكرد غالب است و به ماهیت سیاسی جنبش ها نظر دارد و ناظر به متغييرهايي است كه ميزان مشاركت سياسي افراد و آستانه تحمل نظام سياسي را بالا مي‌برند. در اين نگاه جنبش‌ها فقط واكنش‌هاي حاشيه‌اي و ضدِ نهادي نيستند و محصول ناتواني و ضعف هنجارهاي يك نظام/نهاد محسوب نمي‌شوند، بلکه ساختاری برای استفاده‌ی حداکثری از فرصت‌های سیاسی به شمار می‌روند

«بسيج منابع» به معناي فراهم‌كردن و گردآوري منابع لازم، براي عمل جمعي (عمل مستقیم جمعی) است و این رویکرد بر این باور است که جنبش اجتماعي، عملي عقلاني، هدفمند و نسبتاً سازمان‌يافته است که بازيگران آن، در یک تعامل استراتژیک، منابع مادی و غیر مادی جنبش را تامین می‌کنند و از قابلیت‌های جنبش برای سازمان‌دهی‌، کاهش هزینه‌های عمل، ایجاد شبکه‌های همبستگی و تقسیم انگیزه‌ها بهره می‌گیرند‌.

«رفتار جمعي» فعاليتي است فراتر از هنجارهاي اجتماعی و رفتارهای نهادی؛ اين فعاليت هنگامي بروز مي‌كند كه نظام‌های سیاسی موجود، بستر مطمئنی براي رفتار نهادی و عمل اجتماعي ايجاد نكنند. به عبارتي ديگر رفتار جمعي، يك رفتار معطوف به بحران است و فعاليتي است جمعی به قصد ايجاد هنجار و يا ارزشي جديد، لذا رفتار جمعي از يك طرف بيان‌گر واكنش‌هاي جامعه به وضعيت‌هاي بحراني است و از طرفي نشان‌دهنده‌ي تنشي است كه نهادها و مكانيزم‌هاي كنترل اجتماعي از مهار آن عاجزند .

زیتون-طاها پارسا: در این روزنوشت‌ها، مفاهیم و مقدمات علمی جنبش‌های اجتماعی معرفی می‌شوند و جنبش‌های معاصر و نزدیک از جمله جنبش تنباکو، جنبش ۵۷، جنبش دوم خرداد، جنبش اصلاحات، جنبش سبز و… در مقام مثال و نمونه به صورت موردی